Йеха буьйсанаш

Цхьана легендо дуьйцу, мацах цкъа цхьана буса румой чIогIа набарш кхетта бийшина Iохкуш, галлийн эскарш Капитолин пенаш тIе хьаладуьйлуш, гIезаша хьаькхначу маьхьарша румой сама а баьхна, Рим йохочуьра йаьлла бохуш.

1815-чу шеран июлан 18-чу дийнахь Ватерлоохь хиллачу тIамехь Наполеон эшийнарг а, Веллингтон толийнарг а Наполеонна буйла ца хууш бисина, цунна и меттигаш йовзуьйтуш хиллачу ахархочунна бицбелла шерачу арара боьра а, хьалхарчу буса цIеххьана дилхина кIеззиг догIа а ду бохуш, дуьйцу.

Хийла йуьйцу хезна 1845-чу шарахь лаьмнашка графо Воронцовс йина поход. Исторехь, «Сухарийн экспедици» йа «Даргински поход» аьлла, ши цIе йахана цуьнан.

Цхьанне а ца хаьа, оцу походехь мацалла дала ламанхойн гуонна йуккъехь дисина Воронцовн эскарш дуьззина хIаллакьхиларх йа нохчийн йийсаре дахарх кIелхьардаьхнарг МуцIин Iоса хилар.

…Нохчийчохь хиллачу гIаттамо ткъа шарна йухаболийра Кавказски тIом. Ахульгохь велла имам йуха а денвелира. Паччахьан инарлийн гIуллакх кхиам боцуш дIадоьдура.

Дуьххьарлерчу пхеа шарахь масех наместник хийцира Кавказехь, амма толам гуш бацара. ТIаккха Николай I-чо, Кавказан наместник вина, цига хьажийра Красни уллохь Наполеонна тIехь толам баккхаза висина бохуш вуьйцу 1812-чу шеран тIемийн гIараваьлла турпалхо граф Воронцов. Николай I-чо цунна тIедиллира, «Шемалан гIеранаш йоха а йай, цуьнан мехкан дегайуккъе а гIой, цигахь чIагIло» аьлла.

Массо а тешна вара паччахьо шена тIедиллина декхар инарла-адъютанто Воронцовс нийса кхочушдийриг хиларх.

Цундела, иза Петербургера схьаволуш, цунна тIаьхьахIиттира нохчийн хьаннашкахь чинаш а, совгIаташ а лахьо ойла йолу столицера дуккха а дворянийн кегийраш. Цуьнца Кавказе веара императрицин ваша, немцойн принц Александр Гессенский. Цунна лаьара графо Воронцовс акха ламанхой хIаллакбеш а, церан баьчча схьалоцуш а хьажа.

Кавказе кхаьчча, ша дагалаьцначу походна пхиъ эскар кечдира Воронцовс: Нохчийн отряд – коьртехь инарла Лидерс волуш, Дагестанан отряд – инарла эла Бебутов коьртехь, Самурски отряд – коьртехь инарла эла Аргутинский-Долгоруков волуш, Лезгински отряд – инарла Шварц коьртехь, Назрановски отряд – инарла Нестеров тIе а хIоттош.

Царал сов походехь дакъалоцуш бара паччахьан гIарабевлла инарлаш: Пассек, Викторов, Клюге фон Клюгенау, Граббе, Барятинский, Фок, Белявский, Меликов, Бенкендорф, Гурко, Дондуков-Корсаков, Миллер-Закомельский, Гейдель, кхин дуккха а.