Төрки халыклар һәм телләр

Т?рки халыклар ??м телл?р

Андрей Тихомиров

Т?рки халыклар Алтай таулары районында ки? ки?лект? формалашалар ??м Монгол, тунгус-маньчжур ??м Тибет-Кытай Халыкларыны? башка тел т?ркемн?ре бел?н ?зара б?йл?нешт? торалар. Т?рки телл?р ??м халыклар аларны? с?йл??чел?ре ?сеше процессында, бер яктан, аларны? килеп чыгышы берд?млеге н?ти??сенд? охшашлыгы, ? икенче яктан аермалары бел?н характерланган диалектлар ??м телл?р барлыкка кил?, алар гомуми т?рки телне? башта диалектларга, ? аннары аерым телл?рг? ??м телл?р т?ркемн?рен? нигезл?рне? таркалуы бел?н а?латыла.

Андрей Тихомиров

Т?рки халыклар ??м телл?р

Т?рки телл?р ??м халыклар аларны? с?йл??чел?ре ?сеше процессында, бер яктан, аларны? килеп чыгышы берд?млеге н?ти??сенд? охшашлыгы, ? икенче яктан аермалары бел?н характерланган диалектлар ??м телл?р барлыкка кил?, алар гомуми т?рки телне? башта диалектларга, ? аннары аерым телл?рг? ??м телл?р т?ркемн?рен? нигезл?рне? таркалуы бел?н а?латыла. Т?рки халыклар Алтай таулары районында ки? ки?лект? формалашалар ??м Монгол, тунгус-маньчжур ??м Тибет-Кытай Халыкларыны? башка тел т?ркемн?ре бел?н ?зара б?йл?нешт? торалар.

Алтай с?зе т?рки алтын Алтын, монголча алт с?зен? барып тоташа. Алтан тобчи яки Алтан товч (алтын т?йм?, яки алтын ?ыентык) XVII гасыр Монгол елъязмасы. Алтай борынгыдан ук полиметалл, тимер рудасы, терег?м?ш, шулай ук алтын ятмалары бел?н дан тота.

Алтай т?ркил?ре ?з чыгышлары буенча т?рле кабил?л?рне ??м халыкларны, шул ис?пт?н т?рки булмаганнарны да буйсындырганнар.

Язулы Чыганаклар к?рс?тк?нч?, хакимият зур терлек к?т?л?ре, таланган м?лк?т туплаган ??м ?з ху?алыгында коллар булган кабил?ле затлар кулында тупланган булган. Бу феодаль-патриархаль берл?шм? башында каган тора. ?мма Алтай т?ркил?ренд? ??м аларга буйсынган халыкларда ыруг-ыруг, к?п яктан ?ле беренчел и?тимагый оешма булып кала ??м х?зерге а?лауда ?ле сыйныфлар барлыкка килм?г?н. Д??л?т ху?алыкны? бер ?к ?сеше бел?н тугандаш кабил?л?рне? ныклы берл?шм?се ген? булган.

Алтай т?ркил?рене? i ме?ьеллык тарихы нигезд? археологик ??м язма чыганаклар буенча билгеле. Т?п археологик чыганаклар булып к?м?л?р ??м аларда табылган ?йберл?р тора. Бу вакытта кешене ат ??м ат ?игеп й?р базы бел?н берг? к?м? гад?те тарала. Тау Алтае ?з?нн?ренд? кечкен? таш курганалар казыла, алар астында д?рт почмаклы туфрак чокырлары урнашкан. Бу чокырларга к?мелг?нн базны? аркасына сузылган итеп салганнар. ?ирл?нг?н кеше базы янында ат к?мелг?н.