Түрк элдери жана тилдери

Т?рк элдери жана тилдери

Андрей Тихомиров

Т?рк элдери Алтай тоолорунун аймагында ке?ири мейкиндикте калыптанып, башка элдердин тилдик топтору: монгол, тунгус-манжур жана Тибет-Кытай менен ?з ара аракеттенишет. Т?рк тилдеринин жана элдеринин-алардын эне тилдеринин ?н?г?? процессинде бир жагынан окшоштугу менен м?н?зд?лг?н диалектилер жана тилдер пайда болду – алардын келип чыгышынын биримдигинин натыйжасы, экинчи жагынан жалпы т?рк тилинин ыдырашы менен т?ш?нд?р?лг?н айырмачылыктар – адегенде диалекттерге, андан кийин ?з?нч? тилдерге жана тилдердин топторуна негиздер.

Андрей Тихомиров

Т?рк элдери жана тилдери

Т?рк тилдеринин жана элдеринин-алардын эне тилдеринин ?н?г?? процессинде бир жагынан окшоштугу менен м?н?зд?лг?н диалектилер жана тилдер пайда болду – алардын келип чыгышынын биримдигинин натыйжасы, экинчи жагынан жалпы т?рк тилинин ыдырашы менен т?ш?нд?р?лг?н айырмачылыктар – адегенде диалекттерге, андан кийин ?з?нч? тилдерге жана тилдердин топторуна негиздер. Т?рк элдери Алтай тоолорунун аймагында ке?ири мейкиндикте калыптанып, башка элдердин тилдик топтору: монгол, тунгус-манжур жана Тибет-Кытай менен ?з ара аракеттенишет.

"Алтай" с?з?н?н ?з? т?рк тилиндеги "алтын" – "алтын", монгол тилинде "алтын"деген с?зг? барып такалат. "Алтан тобчи" же"Алтан товч" ("Алтын топчу" же "алтын свод") – мо?голдордун кылым карыткан жазуулары. Алтай байыртадан эле бай полиметалл, темир рудасы, сымап, ошондой эле алтын кендери менен белгил??.

Алтай т?ркт?р? теги боюнча ар т?рд?? урууларды жана элдерди, анын ичинде т?рк эмес урууларды баш ийдиришкен.

Бийлик, жазма булактарда айтылгандай, ири ?й?рл?рд?, тонолгон м?лкт?рд? топтогон жана ?з чарбасында кулдары болгон асыл тукум дворяндардын колунда топтолгон. Бул феодалдык-патриархалдык бирикменин башында каган турган. Бирок Алтай т?ркт?р?нд? жана аларга баш ийген элдерде уруулук, к?б?несе алгачкы коомдук уюм бойдон кала берген жана азыркы мааниде таптар калыптана элек. Мамлекет экономиканын ?н?г?ш? менен тектеш уруулардын алсыз бирикмеси гана болгон.

Алтай т?ркт?р?н?н тарыхы ми? жылдыктын эмгекчиси б.з. негизинен археологиялык жана жазма булактардан белгил??. Негизги археологиялык булактар с??к коюу жана аларда табылган нерселер. Бул учурда адамды ат жана ат жабдыктары менен к?м?? салты жайылган. Алтай тоолорунун ?р??нд?р?нд? кичинекей таш д?б?л?р казылып, астында т?рт бурчтуу топурак тешиктери жайгашкан. Бул тешиктерге к?м?лг?нд?рд?н жонуна сунулган. К?м?лг?н адамдын жанына ат коюлду.