Беседы с Тукаем / Тукай белән әңгәмәләр

С?йл?шс?к т?рле милл?тл?р хакында, ерактамы алар яис? якында, с?йлибез т?рле с?зл?р… Дибез госманлылар тугърысында: «Шанлы»… Кытайлар тугърысында с?з ачылса: «Алар, – дибез, – г?з?л ??м яхшы ч?йле»… ?г?р телг? т?ш? калса француз, дибез: «Гаять ??н?рм?нд ??м д? ?анлы». Арабызда с?йл?нс? инглизл?р, дибез: «Бик и?ти?атлы ??м д? маллы».

– ? татар хакында с?йл?шс?к, нинди хасият к??елг? кил??

Г. Т. Табалмый с?з, диерсе?: «Ул сакаллы».

– Монысы инде ка?ка??ле к?л?, туры Тукайча ?авап буладыр. ? безне? т?гаен х?л-хал?тебез м?сь?л?сен? ?итдир?к килг?нд?, татар халкыны? язмышы турында ?злексез уйланасыз бит.

Аны? ?тк?не ??м б?генгесе хакында…

Г. Т. Артка карасак борылып… Ачыла алды?да тарихтан театр п?рд?се… Кылт итеп иск? т?ш?дер намнары, д??л?тл?ре карт бабайларны?… М?гъмур Болгар ш???рл?ре, Болгар авыллары, бер д? булмаган т?сле, кырылдылар да беттел?р, эзл?ре д? калмады… ?ылый-?ылый бирдел?р ?ан: С?ембик? д? Чы?гыз хан; н? д??л?т калды да, н? шан!.. ?кенеч, й?з ?кенеч, ме? ?кенеч!.. К?пме михн?т чикк?н безне? халык, к?пме к?з яшьл?ре т?гелг?н… Вакытында ?ирне селкеттек… Борынгы олуглыклары?ыз кая китте? Инде эш ?тте, булачаклар булды!.

. Хикм?ти Хода, кая караса?, анда без ф?кыйрь милл?тне? бер ?ире ?итм?г?нлеге за?ир була!..[50 - За?ир булу – ачылу.] Читен х?л: гайр?те? ?итс? – ерып чык, ?г?р ?итм?с ис? – бет, шунда тончык!.. «А?!» дисе?, без ник болай со?? Без д? Хакны? б?нд?се… Милл?т х?лен тетр?г?н куллар бел?н язып бир? бу; син бу зарлану с?зл?ренн?н ?с?рл?н.

– Х?зр?ти Коръ?нд? иск?ртеп ?телг?нч?, алгы сафта барган кавемн?р тора-бара арткарак калырга м?мкин.

Дим?к ки, татар халкыны? тарихи ?тк?ненд? ниндидер г?на?лану шомлыгы булган.

Г. Т. Т?б?нн?р югары ашкан, б?екл?р т?б?н т?шк?н… Башка милл?тне? алга кит?ен? мин ах-ух ит?м.

– К?кт?н и?г?н тавышка – ?атифка кушылып ?йтк?нд?, сезг? ?ылау тиешме?! Барысына да м?эюст?й кул селт?п, гайр?тле кал?мне ч?нчеп куярга ярамый.

Г. Т. ?йе, шулай, ?йе, шулай! ?мма ?аным бик т? ачына… Шул халыкны?мы хокукка хаккы юк?

– Туктаусыз ?йл?неп торучы тормыш с?хн?сенд?, халыкларны ымсындырып, берсенн?н-берсе ирониялер?к тамашалар уйналып килг?н.

«Х?ррият хакында» диг?н шигырегезд? куанычыгызны ничек белдер?сез ?ле?

Г. Т. Тигез булды законда татар, рус, япон да…

– Со?ыннан ?зегез д? яхшы т?шенг?нч?, патшаны? «ирек в?гъд? итк?н» 1905 елгы 17 октябрь манифесты, бары к?з буяп, гавамны к?р?шт?н читл?штер? ?чен ген? игълан ителг?н. «Халыклар т?рм?се» саналган илд? амнистия ясарга атлыгып тормыйлар.