Әсәрләр. 9 томда / Собрание сочинений. Том 9

– 21 май

Туган як авазы

Казан арты авылларының исемнәре каян килеп чыгуын сорап, соңгы елларда миңа да хатлар язалар. Мин бу өлкәдә белгеч түгел, бу мәсьәлә белән махсус шөгыльләнгәнем юк. Фән-гыйлем өлкәсендә минем XX гасыр башы татар әдәбиятына һәм халык иҗатына караган азмы-күпме хезмәтләрем бар.

Авыл исемнәренә килсәк, РјРѕТЈР° РёРЅРґРµ РјРёРЅ туган СЏРє табигатендә, җирендә сакланып калган тарих авазларын интуиция белән генә СЃРёР·У™ алам. У? интуиция СѓР» – фактлар белән дәлилләми, шуңа РєТЇСЂУ™ минем Р±Сѓ өлкәдә Р±РёРє нык ялгышуым РґР° бар. Шулай РґР° С‚У™Т—СЂРёР±У™-күзәтүләремне уртаклашып карыйсым РєРёР»У™.

Авыл исемнәренең тарихын өйрәнгәндә мин түбәндәге ике концепцияне нигез итеп алдым:

1. Авыл исемнәре шул тирәдәге урман, елга, басу, шунда үскән агач, шул тирәдәге рельефка һәм шунда тереклек иткән кыргый хайваннар, кошларга бәйле рәвештә ясалган.

2. Казан ханлыгы рус дәүләтенә кушылганнан соң, кайбер авыллар рус түрәләре, землемерлар тарафыннан исәпкә алынган һәм кәгазьгә язылганда рус теленә якынайтып үзгәреш кичергән. Димәк, кайбер авылларның исемен русчадан татарчага таба чыгып эзләргә кирәк.

Менә шул ике концепциягә нигезләнгәннән соң, мин мондый нәтиҗәләргә килдем.

Болгар заманында «тау» сүзе урынына «мар» сүзен кулланганнар. Бу турыда шагыйрь Н. Думави әйтә. «Бу чокырлар да бар да болгарлар уры, болгар мары», – ди ул («Юлда» шигыре).