Бадиият жозибаси

Қисқаси, биз тажнисга ҳозирги назарий қарашга мос келадиган таснифни бажаришга ҳаракат қиламизки, буни Лутфи Байрақтутан таснифи билан қиёслашнинг ўзиёқ фарқ ва тафовутларни яққол кўрсатиб қўяди.

Тажнис санъатининг анъанавий таснифи:

∙ Том тажнис;

∙ Мутлақ тажнис;

∙ Тажниси акс.

∙ Мураккаб тажнис;

∙ Тажниси зоид (орттирма тажнис);

∙ Мукаррар тажнис;

∙ Тажниси ноқис (нуқсонли тажнис);

∙ Хат (ёзув) тажниси;

∙ Мутарраф тажнис;

∙ Тажниси мужаннаҳ;

∙ Тенгсиз ёки номувофиқ тажнис;

∙ Шевадан олинган тажнис;

Том тажнис.

РўРѕРј тажнисни тажниси мутлақ ёки тажниси сареҳ ҳам дейишади. Р?лми саноеъда Р±Сѓ тажнисга: ҳарфлар РІР° унлилари Р±РёСЂ С…РёР», Р±РёСЂРѕТ› маъноси ҳар С…РёР» бўлган сўзлар деб қаралади. Тажнис туркий тиллар учун ўта СћР·РёРіР° С…РѕСЃ ТіРѕРґРёСЃР° бўлиб, Р±Сѓ санъат аввало Р±РёР·РґР° халқ оғзаки ижодида пайдо бўлган. Мумтоз адабиётда ҳам кенг тарқалган.

Мунисдан:

Соқий, хумор ранжида қолдим аёғдин,

Тут бир аёғ, то чиқайин мен аёғланиб.[99 - Мунис, Сайланма, Ғ.Ғ.номидаги АСН, 1980, 89-бет.]

Мазкур байтнинг биринчи мисрасидаги “аёғ” сўзи “оёқ” маъносида, иккинчи мисрасидаги “аёғ” эса “қадаҳ” маъносида қўлланилган.

Нишотийнинг “Ҳусн ва Дил” достонидан:

Гарчи бало баҳрида топмон канор,

Жонимадур ҳасрати бўсу канор.[100 - Нишотий, Ҳусн ва Дил, Ғ.Ғ.номидаги БАН, 1967, 21-бет.