Святло далёкай зоркі

, знайшлi самы непасрэдны водгук у сэрцах беларусаy, садзейнiчалi больш актыyнаму развiццю нацыянальнай культуры. Гэта з асаблiвай сiлай праявiлася y яго iмкненнi адстаяць правы на нацыянальную незалежнасць, карыстанне роднай мовай, лiтаратурай, культурай.

У гэты перыяд шырока разгарнулася работа па збiраннi i вывучэннi народнай вусна-паэтычнай творчасцi. Паyсюдна ствараюцца таварыствы i гурткi, ставiцца пытанне аб узнаyленнi Паyночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфiчнага таварыства. Побач з таварыствам па вывучэннi Магiлёyскай губернi (iснавала з 1902 г.

) у 1912 г. пачынае работу Мiнскае таварыства аматараy прыродазнаyства, этнаграфii i археалогii. Неyзабаве такiя ж таварыствы ствараюцца y Вiцебску, Гомелi, Барысаве.

Значны yклад у справу вывучэння роднага краю yнеслi студэнты беларускага зямляцтва Пецярбургскага yнiверсiтэта. Яны вывучалi культуру i быт народа, запiсвалi вусна-паэтычныя народныя творы, выкарыстоyвалi багаты фактычны матэрыял для паказу паднявольнага жыцця людзей, заклiкалi працоyных на барацьбу за сацыяльнае i нацыянальнае вызваленне.

Вялiкую дапамогу дзеячам культуры, пачынаючым краязнаyцам аказвалi працы такiх выдатных фалькларыстаy i этнографаy, як Е. Р. Раманаy, Я. Ф. Карскi.

Актыyна працягваy работу па вывучэннi быту, матэрыяльнай i духоyнай культуры беларускага народа А. К. Сержпутоyскi. Летам 1907 г. ён накiроyваецца y экспедыцыю на Палессе Валынскай, Мiнскай i Гродзенскай губерняy. Незадоyга да гэтага этнаграфiчны аддзел Рускага музея распрацаваy праграму для збiрання этнаграфiчных прадметаy i абавязаy сваiх супрацоyнiкаy строга кiравацца ёй.

Азнаёмiyшыся з гэтай праграмай, Сержпутоyскi прыходзiць да вываду, што яна не адлюстроyвае спецыфiкi Беларускага Палесся. Ён распрацоyвае yласную праграму, якую yмоyна называе «Некалькi агульных заyваг аб збiраннi этнаграфiчных калекцый у Беларусi»[31 - Архiy РЭМ, ф. 1, воп. 1, спр. 573, с. 43.].

Зыходзячы з рэльефу i прыродных умоy Беларусi Аляксандр Казiмiравiч прапаноyвае умоyна раздзялiць яе тэрыторыю на дзве часткi: палявую – Лiтву i лясную – Палессе.

Сержпутоyскi тут чамусьцi карыстаецца гiстарычным паняццем «Лiтва». Пры гэтым ён заyважае, што «лiтвiны», дзякуючы нядрэнным дарогам, раней устанавiлi культурныя сувязi з суседнiмi народамi.

Расказваючы аб гаротным становiшчы палешукоy, Сержпутоyскi адзначае: «Тут, у глыбiнi Палесся, мы можам сустрэць такiя куткi, такi быт народа i yсе абставiны яго жыцця, якiя напамiнаюць нам даyно мiнулы час»[32 - Там жа, с. 44.].