Святло далёкай зоркі

Яна гатова была шкуру здзiраць з «маладзiц да дзевак, калi яны не добра даглядалi тую жывёлу».

На фоне жахлiвага сялянскага жыцця, дзе людзi пухлi ад голаду, памiралi як мухi, учынкi памешчыкаy, якiя бавiлi час у распусце i гулянках, адчынялi пансiянаты для сваiх кошак i сабак, здаюцца асаблiва агiднымi i абуральнымi. «Жаласлiвую панi» не хвалюе, што яе сяляне памiраюць ад голаду, затое «як здохне кот, сабака або здыхлiна каняка, то панi плача, бы па родным бацьку, вялiць плакаць i другiм, а потым робiць труну, хавае, бы людзей, i над магiлаю кладзе прыклад.

Уся дворня ды i yсё сяло толькi i рабiлi на гэтую пошкудзь».

Як гэтая панi, паводзiлi сябе i многiя iншыя памешчыкi. Стары пан «шкадаваy» сваiх людзей, як сваё гаyяда, бо, вядома, лiчыy iх сваiм дабром. Малады пан адносiyся да людзей яшчэ горш. Ён збiраy у маёнтку сялянскiх дзяyчат i бегаy за iмi з бiзуном у руках. Як сам вычвараy, што хацеy, так i другiя паны жаласцi не мелi.

Асаблiвай вастрынi дасягае сатыра пры апiсаннi iмянiн панi y казцы «Жаласлiвая панi», калi yсе паны i паненкi бегалi голымi па сядзiбе.

Гэтая памешчыца i яе акружэнне – прыклад роyнай дэградацыi, маральнага разлажэння класа памешчыкаy. Сам сабой напрошваyся вывад – неабходна змагацца з прыгнятальнiкамi.

Вострай сацыяльнай скiраванасцю, тонкiм гумарам, трапнымi характарыстыкамi, сакавiтай народнай мовай вызначаецца казка «Мужык i пан». Пабудаваная на дыялогу памiж памешчыкам-самадурам i селянiнам Стопакам, казка yяyляе сабой бязлiтасную сатыру на прыгнятальнiкаy.

Селянiн не баiцца злога памешчыка-прыгоннiка, якi мяняy людзей на сабак, забiваy iх да смерцi. Больш за тое, Стопак здзекуецца з яго, помсцячы за гора, знявагу сваiх аднавяскоyцаy, якiх люты пан i за людзей не лiчыy нiколi. Мужыцкая «дыпламатыя» Стопака раскрывае дасцiпнасць i мудрасць селянiна, паказвае свету мярзотнае аблiчча ганарлiвага i дурнога пана.

Народ выказваy свае адмоyныя адносiны не толькi да царскай улады i памешчыкаy, але i да iх паслугачоy – лакеяy, пiсараy, аканомаy, якiя са скуры лезлi, каб дагадзiць сваiм гаспадарам i па iх загадзе чынiлi суд i расправу над людзьмi.

У казцы «Дваранiн» вастрыё сатыры накiравана супраць ганарлiвага шляхцiца, якi «сам не меy нi двара, нi падданых, а так сабе валачыyся ад аднаго пана да другога». Нягледзячы на сваю беднасць, шляхцiц ненавiдзiць просты народ, успрымае людзей як жывёлу. Народная сатыра бязлiтасна высмейвае яго.