Святло далёкай зоркі

Па-майстэрску паказаны y казцы псiхалагiчны стан персанажаy: багачу шкада кожнай патрачанай капейкi, бедняку ж грошы прыносяць адны непрыемнасцi. Ён вырашае вярнуць суседу яго грошы. Аднак апошнi, усвядомiyшы, хоць i з вялiкiм спазненнем, што яго багацце нажыта на поце i крывi людзей, уцякае з вёскi i памiрае.

Сэнс казкi – багацце, нажытае на падмане i эксплуатацыi iншых, не прыносiць шчасця. У творы выказана даyняя мара народа аб перамозе людзей працы над сваiмi прыгнятальнiкамi.

Антыгуманная мараль грамадства, у якiм пануюць несправядлiвасць, недавер, улада над слабым, адлюстравана y казцы «За добрае злым заплата».

Мужык, пашкадаваyшы ваyка, якi трапiy у пастку, вызваляе яго. Няyдзячны звер хоча з’есцi свайго збавiцеля. На дапамогу чалавеку прыходзiць лiс. Хiтрасцю ён заманьвае шэрага разбойнiка y пастку. Мужык забiвае ваyка, а разам з iм i лiса. Аyтар казкi асуджае yчынак мужыка, воyчыя законы, дзе няма месца пачуццям дружбы, удзячнасцi.

Казка цiкавая i незвычайнасцю сюжэтных лiнiй.

Сюжэты: лiс дапамагае чалавеку; чалавек забiвае свайго выратавальнiка – не адзначаны нi y адной казцы iншых народаy.

Значнае месца y творах зборнiка займае тэма працы. Сiмпатыi народа заyсёды на баку працалюбiвых, сумленных майстроy сваёй справы. Аб гэтай рысе характару простага чалавека М. А. Дабралюбаy пiсаy: «Яму звычайна нават i y галаву не прыходзiць, каб можна было жыць на свеце, нiчога не робячы: так ён далёка ад гэтага на практыцы»[69 - Добролюбов Н. А. Собр. соч.

М.; Л., 1963. Т. 6. С. 245.].

У той жа час у многiх казках высмейваюцца гультаi, дрэнныя гаспадары, зайздросныя i скупыя людзi. Герой казкi «Няхай» Алёкса не толькi не дбае аб уласнай гаспадарцы, але нават не задумваецца i аб уласным лёсе. У яго хаце цячэ страха, праз паламаны плот у агарод лазяць чужыя свiннi. Суседзi гавораць яму пра гэта, але Алёкса толькi пасмейваецца y вусы: «Страха цячэ? Ну i няхай цячэ. Свiннi лазяць? Няхай сабе лазяць». Такая абыякавасць прывяла Алёксу да бяды.

Стражнiк злавiy Алёксу y панскiм лесе, калi той драy лыка на лапцi. Замест таго каб пакаяцца i папрасiць прабачэння, Алёкса пачаy рознымi словамi лаяць стражнiка. Узлаваyшыся, той адлупцаваy мужыка, прывязаy яго да дрэва i параiy гаварыць усiм, каго yбачыць, што яго прывязаy Няхай.

Лянота розуму i тут не дазволiла Алёксу крытычна паглядзець на свой лёс, задумацца, чаму суседзi i стражнiк называюць яго пагардлiвай мянушкай, а не iмем, не прозвiшчам.