Қанатты сөз – қазына. 2-кітап

Тiлiмiзде „Алты сан алаш“ деген тiркес бар. Ол ?азiргi есеппен „алты ж?з мы? алаш“ дегендi бiлдiредi. ?аза?ты? е? к?п есебi „мы? сан“ бол?ан, ол – ж?з миллион?а те?». (Д. Ж?нiсов, 9. 1—6.05.2014.).

Ал, «алты сан алаш» деген тiркес к?п сан халы?, ?аза?ты? ??рамы к?п, т?рт к?зiмiз т?гел деген ма?ыналарды бiлдiредi.

АЛТЫ САН АЛАШ,

?ЫРЫ? САН ?ЫРЫМ

«Халы? ?дебиетiнде ежелден келе жат?ан „Он сан оймауыт, то?ыз сан – тор?ауыт, сегiз сан – сейiлхан, жетi сан – жем (бойында?ылар, келiмсiктер), алты сан – Алаш, ?ыры? сан – ?ырым“ деген ??ымдар бар екендiгi белгiлi.

Соларды? шешуiне келсек: он сан оймауыт дегенiмiз – но?айлы елi, но?ай хал?ы, то?ыз сан тор?ауыт – ?алма?тар, сегiз сан сейiлхан – сегiз арыс т?рiкпен хал?ы, алты сан Алаш – ?аза? хал?ы. М?ны? кейде Т?рiк ханнан тара?ан алты халы? ма?ынасын беретiнi бар. Осыларды? б?рi жиналып, кезiнде ?ыры? сан ?ырым атал?ан. ?ырымымыз – ?азiргi ?ырым т?бегi. Демек, ?ырым ерте замандарда аталмыш елдердi? б?рiнi? орталы?ы бол?ан?а ??сайды. Со?ында ?ыры? сан халы? б?лiнiп-б?лiнiп, ?рбiр ?лт, ?р ел ?з алдарына еншi алып кеткен деген жорамал бар». (М. Жаданов, 9. 1.10.1993.)

«А? Орда ??рамына кiрген тайпаларды? iшiндегi алты арыс ел – ?ыпша?, жалайыр, найман, ?о?ырат, ?аракесек (ар?ын), алшындар – Шы??ысханны? батыс?а жаса?ан жоры?ыны? ал?аш?ы кезiнде- а? «алты сан алаш» деген атпен Жошы ?лысына енген. Жошы хан оларды ?йсiн Май?ы би ар?ылы бас?ар?ан. «Алты сан алашты? ол кездегi ?оныстан?ан жерi – Алтай мен Каспий те?iзiнi? аралы?ы, бiр шетi Тобыл мен Сыр бойы, Жетiсу ?лкесi.

13-?асырды? екiншi жартысында б?лар ода? бол?ан iзiмен Алтын Ордадан б?лiнiп, А? Орда атты мемлекет бол?ан». (М. ?ани, 55. 209-б.).

Б?л с?з тiркесi кейде «Алты алаш» деп те аталады. Алты алаш туралы ел аузында ?р т?рлi пiкiрлер айтылады. Оны? бiрiнде б?л санат?а алты ?лтты кiргiзсе, ендi бiрiнде жо?арыда айтыл?андай, ?аза?ты? ?з iшiндегi тайпалар бiрлестiгi жат?ызылады. Соларды? бiр-екi варианты мынадай:

а) 1.?аза?. 2.?збек. 3.?ара?алпа?. 4.Баш??рт. 5.Но?ай.

6.Татар.

?) 1. ?збек 2.?аза?. 3. ?й?ыр. 4.Т?рiкпен. 5.?ыр?ыз. 6.?ара?алпа?.

Бiр ?лт, халы?ты? ?зi бiрнеше ру, тайпадан ??ралады немесе бiрнеше ру, тайпа жиылып бiр халы?ты ??райды деген ма?ынаны бередi. «?ыры? сан ?ырым» тiркесi ?аза?ты? «?ырымны? ?ыры? батыры» эпосты? батырлар жырын да еске т?сiретiндей.

АЛТЫ ТАСПА Б?ЗАУ ТІС,

БЫЛЖЫРАМАЙ АТТАН Т?С

«?сiлi, мы?ты ?амшы?а е? керегi он екi таспа. Он екi таспадан ?рiлген ?рiм алты ?ырлы болып т?седi.