Геология ва геоморфология

Tik yonbag�irliklarda ko�rinib turgan qatlam qalinligi haqiqiy qalinlikka yaqin bo�lsa, qiya yonbag�irliklarda haqiqiysidan anchagina ko�p ko�rinishi mumkin (5.4- rasm).

5.3-rasm. Qatlamlarning gorizontal yotishini tasvirlaydigan geologik xarita:

a) – geologik xarita; b) – AV va VG chiziqlari bo�yicha kesma; 1 – ohaktosh; 2 – gil tuproq; 3 – qum; 4 – mergel.

5.4-rasm. Gorizontal holatda yotgan jinslarning yer yuziga chiqqan qismi kengligining relyefga bog�liqligi.

Monoklinal yotgan jinslarni tasvirlash. Yer yuzasiga nisbatan bir tomonga ma’lum bir burchak ostida qiya holda yotgan qatlamlar monoklinal qatlamlar deb ataladi. Geologik xaritalarda bunday qatlamlar uzunchoq (yo�l-yo�l) ko�rinishda tasvirlanadi. Relyefning pastki tomoniga qarab qatlamlar yoshi kamayib boradi (5.5- rasm). a)

5.5-rasm. Qatlamlarning monoklinal yotishini tasvirlaydigan geologik xarita:

a) geologik xarita; b) AB chiziq bo�yicha kesma; 1 – shag�al aralashgan qum; 2 – qum; 3 – lyoss; 4 – alevrolit; 5 – qumtosh; 6 – gips; 7 – gil tuproq; 8 – ohaktosh; 9 – bo�r.

Qiya holda yotgan qatlamlar chegarasi bilan gorizontal chiziqlar nisbati har xil bo�lib, u qatlamlarning yotish burchagi va relyefning xarakteriga bog�liq. Yer yuzasining past-balandlikdan iborat joylarida qatlamlar yer betiga chiqib, 10

dan 80

gacha burchak ostida qiya bo�lib joylashsa, juda ham murakkab ko�rinishdagi relyef hosil bo�ladi.

Qiya holda joylashgan qatlamlar normal yoki to�nkarilgan ko�rinishda bo�lishi mumkin. Normal holatdagisida yosh qatlamlar qadimgilarining ustida stratigrafik mos holda joylashgan, to�nkarilganlarida esa buning aksi bo�ladi (5.6-rasm).

Geologik xaritalarda qatlamlarning yotish elementlarini shartli belgilar yordamida tasvirlash usuli 5.7- rasmda ko�rsatilgan.

5.6-rasm. Normal (a) va to�nkarilgan (b) holda yotgan qatlamlar.

5.7-rasm. Qatlamlarning yotish elementlarini shartli belgilar yordamida tasvirlash (sonlar yotish burchagi qiymatini ko�rsatadi): a) gorizontal yotish; b) normal qiya holda yotish; d) to�nkarilib qiya holda yotish; e) vertikal yotish.

Burmalar hosil qilib yotgan jinslarni tasvirlash. Burmali strukturalar hosil bo�lishi geosinklinal oblastlar uchun ahamiyatlidir. Qatlamlarning burma (bukilma) holda yotishi xaritalarda turli qalinlikdagi chiziqlar bilan tasvirlanadi (5.8-rasm).