Беларуская лiтаратура

Выходзiлi першыя беларускiя лемантары (буквары), чытанкi для дзетак-беларусаy.

Зараджалася беларуская лiтаратурная крытыка, найперш у асобе М. Багдановiча, да якога далучылiся С. Палуян, В. Ластоyскi, Л. Гмырак, М. Гарэцкi.

Адным з пачынальнiкаy беларускай прозы па праву лiчыцца пiсьменнiк Ядвiгiн Ш. (А. Лявiцкi, 1868–1922). Выйшлi зборнiкi яго апавяданняy “Бярозка” (1912) i “Васiлькi” (1914), у якiх раскрыты каларыт i жывая стыхiя народнага жыцця, паказаны яркiя малюнкi штодзённасцi. Боль, гнеy, абурэнне, спагада, захапленне – такiя пачуццi пераважаюць у творах, дзе высмейваюцца людская хцiвасць i намаганнi yзвысiцца над усiм родным, бацькоyскiм (“Дачэсныя”, “Падласенькi”), раскрываюцца кемлiвасць у характары i несамавiтасць iснавання гарапашнага люду (“Гаротная”, “Цырк”).

Ядвiгiн Ш. з’яyляецца аyтарам першага беларускага рамана “Золата”.

Ужо не адзiнокай лучынкай свяцiлiся y цемры для беларускага народа сапраyдныя таленты, паэты-самавукi, новыя iнтэлiгенты, духоyныя пастыры беларусаy, хто yзяy на свае плечы развiццё многiх лiтаратурных жанраy.

Сапраyдным “каганцом” (каганец – свяцiльнiк, асвятляльная прылада y хаце беларускага селянiна), асветнiкам, настаyнiкам, мастаком быy Карусь Каганец (Казiмiр Кастравiцкi, 1868–1918). Выхадзец са старадаyняга беларускага шляхецкага роду, Каганец марыy стаць мастаком, вучыyся y Маскоyскiм вучылiшчы жывапiсу, скульптуры i дойлiдства, а стаy вядомым беларускiм драматургам. Будучы мастак афармляy “Другое чытанне для дзяцей беларусаy” (1909) Я. Коласа. У той жа час сам К. Каганец выдаy “Беларускi лемантар” (1906), а таксама “Беларускую граматыку”. Напiсаy драму “Сын Данiла”, камедыю “Модны шляхцюк” (1910), у якой фанабэрысты, пыхлiвы герой, якi пагарджае духоyнымi асновамi народнага жыцця, iзноy выходзiць на авансцэну y беларускай лiтаратуры.

Карусь Каганец

Альберт Паyловiч (1875–1951) выдаy у Вiльнi y 1910 г. зборнiк паэзii пад назвай “Снапок” з лiрычнымi i гумарыстычнымi вершамi. Апошнiя карысталiся асаблiвай папулярнасцю y народзе.

Гальяш Леyчык (Ілля Ляyковiч, 1888–1944) – аyтар зборнiка вершаy “Чыжык беларускi” (1912), у якiм выказаны глыбокi смутак, боль i трагiзм беларуса, што пакутуе ад неразумення, ад нядолi, галечы, крыyды:

Каб усю так крыyду беднай Беларусi,

Стогны, боль, загубу (зносiць што y прымусе),

Жальбы yсе i гора сонцу паказаць,

То ад грому неба стала бы дрыжаць,

З перуноy-маланак хутка бы аглухла,

Ад пракляцця ж сонца б яснае патухла!..