Маё мястэчка Луна-Воля

У І82І годзе Луна куплена Чахоyскiм i яго жонкай Валерыяй фон Ромэр. Па зьвестках П. О. Баброyскага, Луна страцiла статус мястэчка, але гандаль яшчэ цеплiyся.

Лiтвiны не зьмiрылiся з агульнай стратай незалежнасьцi. У І830-І83І гг. адбылося Лiстападаyскае Вызвольнае Паyстаньне. У час паyстаньня y раёне Луна дзейнiчаy атрад паyстанцаy генэрала Хлапоyскага, якi y І83І г. зьнiшчыy ля Луна расiйскi абоз у 4І8 вазоy, што iшоy з Брэста на Луна-Скiдаль. 26.05 1831 г. ля Воyпы Д. Хлапкоyскi зрабiy засаду, у якую трапiлi казакi, што адбiла ахвоту генэралу Герсьценфейту атакаваць тылы паyстанцаy.

Эмiлiя Плятэр на чале касынэраy

Хлапоyскi yспамiнаy: «Калi мы праходзiлi праз вёскi, народ спачатку прызнаваy нас за маскалёy i не адразу хацеy верыць, што мы Палякi, а калi yпэyнiваyся, дык плакаy ад радасьцi, прыносiy прадукты, што толькi меy, нiколi не хацелi браць грошы, тым ня менш я прымушаy iх браць грошы за авёс i сена, гаворачы, што маю на гэта строгi загад».

«Алфавiтны сьпiс удзельнiкаy паyстаньня 1831 г». па Гродзенскай губэрнi, складзены сьледчай камiсiяй, уключае прозьвiшчы 474 чалавек. У iм паyстанцы з Мастоyшчыны: сяляне С. Дзяшко, Ф. Курпiньскi, Ф. Трусевiч; памешчыкi М. Матусевiч, браты Т. i Ф. Палубiньскiя, Ф. Шабаньскi, Антонi Эйсымонт, князь Е. Сапега; шляхцiцы Актавiян Эйсымонт i Мiнучыц, а таксама 37 паyстанцаy з Ваyкавыскага павета. Бацька аднаго з апошнiх уладальнiкаy Луны Эдварда Матэуша Ромэра Эдвард Ян Ромэр (1806—1878) падчас паyстаньня 1830—1831 быy сябрам Вiленскага цэнтральнага паyстанцкага камiтэта.

Дзеяньнi акупацыйных уладаy пасьля разгому Лiстападаyскага Паyстаньня

Пасьля расправы з паyстанцамi 1831 года былi разрабаваны маёнткi паyстанцаy, вывезены каштоyнасьцi з музэяy i бiблiятэк, канфiскаваныя землi, разам з сем'ямi раздавалiся расiйскiм памешчыкам i чыноyнiкам, дробная беларуская шляхта пераводзiлася y прыгонных.

Але перад расiянамi паyстала пытаньне: што трэба зрабiць, каб пазьбегнуць паyтору такiх падзей. Дзеля адказу на гэта пры iмпэратары Мiкалаi І быy створаны дарадчы орган – спэцыяльны Камiтэт па справах залежных губэрняy, якi павiнен быy распрацаваць прапановы i рэкамэндацыi yраду па пераyтварэньнi Беларусi y расiйскую адмiнiстрацыйную адзiнку (губэрню) на векi вечныя.