Маё мястэчка Луна-Воля

Распрацаваны быy плян працы: па-першае – адабраць у беларусаy iх мову i гiсторыю; па-другое – лiквiдаваць беларускую царкву. Для выкананьня пляну yжо y 1832 годзе быy зачынены Вiленскi yнiвэрсытэт, а y 1834 г. пераведзена навучаньне ва yсiх школах на расейскую мову. Каб настаyнiкi вучылi па-расейску, у Вiцебску заснавалi настаyнiцкую сэмiнарыю, а y Полацку y старадаyнiх езуiцкiх мурах—кадэцкi корпус. Так была створана «кузьнiца» расейскамоyных настаyнiкаy i афiцэраy—манкуртаy, пазбаyленых роднай мовы i ведаy аб мiнулым Радзiмы.

У 1839 годзе была скасавана Берасьцейская Ўнiя. Цяпер сьвятары вялi набажэнства па маскоyскiх службоyнiках, на расейскай мове трэба было весьцi yсю справаздачу. Беларускiя кнiгi, службоyнiкi, iконы тысячамi спальвалi на вогнiшчах. За yдзел у паyстаньнi зьнiшчалiся кляштары. Быy зьнiшчаны цэлы старажытны другi па значэньнi y ВКЛ горад Брэст з старажытным замкам i 10 кляштарамi католiкаy i yнiятаy, а на яго месцы пабудавана Брэсцкая крэпасьць.

З 1840 года па царскаму yказу забаранялася назва «Беларусь» i yводзiлася назва «Северо-Западный край».

Адмаyлялася дзеяньне Статута Вялiкага Княства Лiтоyскага i yводзiлася расiйскае заканадаyства. Губэрнатар i расiйскi yрад былi yпэyнены, што зрабiлi yсё, каб беларусы зьнiклi як народ.

Але супрацiy расiянам не сьцiшаy. Найбольшую актыyнасьць праяyлялi сяляне, становiшча якiх было невыносным. Ва yмовах расейскага прыгоннага права сапраyднай трагедыяй былi былi рэкруцкiя наборы y расейскую армiю. Рэкрутаy набiралi прымусова i да 1834 г.

яны служылi пажыцьцёва, з 1834—29 год, з 1855 па 1872 —12, 10 i 7 гадоy. Сяляне адказвалi на прыгнёт бунтамi.

На становiшча y краiне спрабавалi актыyна yплываць уцекачы – эмiгранты. Былi арганiзаваны выправы патрыётаy для арганiзацыi партызанскага руху. Першай была экспэдыцыя палкоyнiка Ю. Залiyскага, iнiцыятара Лiстападаyскага паyстаньня i дзеяча Лялевелеyскага камiтэта. Ужо y другой палове 1832 года yзяyся за арганiзацыю экспэдыцыi на Радзiму. Землi Беларусi падзялялiся на акругi, кожная на два паветы, куды прыяжджалi камандзiры i 2—3 памочнiкi.

Акругу Гродзенскага i Лiдзкага паветаy узначалiy Марцэлi Шыманскi, Слонiмскага i Наваградзкага – Мiхал Валовiч з Парэчча. Створаныя М. Валовiчам i iншымi партызанскiя атрады выклiкалi вялiкую трывогу захопнiкаy. Былi арганiзаваныя шматлiкiя аблавы. У вышуках прынялi yдзел звыш 10 тыс. салдатаy толькi y Гродзенскай губэрнi. Партызаны i кiраyнiкi былi арыштаваны.