Маё мястэчка Луна-Воля

Генэрал-губэрнатар Мiхаiл Мураyёy называе нашу краiну «самой мяцежной колонией России».

3 верасьня 1861 года Гродна i губэрня абвешчаны на ваенным становiшчы (зьнятае 28 кастрычнiка 1862 г. i зноy абвешчана 26 студзеня 1863 г.). Яшчэ y сакавiку 1861 г. з бацькаyскай Якушоyкi з мэтай стварэньня кансьпiратыyнай вызвольнай арганiзацыi y Гародню накiраваyся Кастусь Калiноyскi. Сярод iншых у Гарадзенскую арганiзацыю yвайшлi Валеры Ўрублеyскi, Эразм Заблоцкi, Ян Заржыцкi i Ян Ваньковiч. З лiпеня 1862 года пачынае выпускацца Кастусём Калiноyскiм «Мужыцкая праyда» – першая рэвалюцыйна-дэмакратычная газэта y Беларусi.

«У нас, дзецюкi, адно вучаць у школах, каб ты знаy чытацi па-маскоyску, а то для таго, каб цябе саyсiм перарабiцi на маскаля… – зьвярталася газета да простага люду. – За тое, што мы цару 25 лет на войнах служым без людскай стравы i адзежы, мала таго, што не дае шляхецтва, но, сабача юха, не дае нават куска зямлi, каб, хаця цяжка гаруючы, дабiцiся да спакойнай смерцi… А што грэху набярэшся перад Богам, спрыяючы маскалю, таго нiколi Бог не даруе.

Ідзе француз давацi вольнасьць мужыкам, бунтуюцца местачковыя да i маладзёж за сваю i нашу вольнасьць i веру, а мы-то даем рэкрута, i нашымi грудзямi цар маскоyскi застаyляецца, i нашымi рукамi yсмiрае бунты… Ён-то, перакупiyшы многа папоy… плацiy грошы, каб толькi пераходзiлi на праваслаyе, i, як гэты антыхрыст, адабраy ад нас нашу справядлiвую yнiяцкую веру i пагубiy нас перад Богам навекi, а зрабiy гэта для таго, каб мог нас без канца драцi, а Бог справядлiвы не меy зьлiтаваньня над намi».

«Падумайце добра да, памалiyшыся Богу, станьма дружна разам за нашу вольнасьць! Нас цар нiц не падмане – не падвядуць маскалi: няма для iх у нашых сёлах нi вады, нi хлеба, для iх мы глухiя i нямыя – нiчога не бачылi i не чулi. А пакуль яшчэ пара, трэба нашым хлопцам спяшаць з вiламi ды з косамi там, гдзе дабiваюцца волi да праyды, а мы, iх бацькi да жонкi нашы, сьцерагчы будзем да yведамляць, адкуль на iх сягне нячыстая маскоyская сiла, да ад душы памагаць усялякiмi спосабамi дзецюкам нашым, што за нас пойдуць бiцца.

А будзе y нас вольнасьць, якой не было нашым дзядам ды бацькам», – заклiкае Кастусь Калiноyскi y «Мужыцкай праyдзе».

Шырокую дзейнасьць разгарнуy Кастусь Калiноyскi на Гарадзеншчыне. Валеры Ўрублеyскi стаy ваенным начальнiкам Гродзенскага ваяводзтва, будучы генэрал Парыскай камуны. У губэрнi паyстанцы yтварылi акругi, адпавядаючыя 5-цi станам.