Маё мястэчка Луна-Воля

)

Сьмяротны прысуд

Рота жандараy расейскiх спалiла дом.

Ян Каменьскi «посредник для дел владельцев» нёс службу, як абраная асоба. Вiленскi генэрал-губэрнатар Мураyёy-вешальнiк выкарыстаy дадзеныя яму царом надзвычайныя правы адносна дзяржаyных службоyцаy i выдаy Яну Каменьскаму сьмяротны прысуд, якога ня меy права рабiць для чыноyнiкаy цывiльнай службы.

«Бацька, прысуджаны да расстрэлу, стаяy ужо прывязаны да слупа, чакаючы на экзэкуцыю, калi y астатнюю хвiлiну надышоy царскi манiфэст, каб што дзясятага асуджанага (была гэта экзэкуцыя вялiкай колькасьцi паyстанцаy) ад кары сьмерцi вызвалiць, а выслаць у Сiбiр на пажыцьцёвую катаргу.

Бацька быy тым дзясятым» – пераказвае yспамiны дачкi Яна Каменьскага Марыi яе дачка yнучка Яна.

«Бачыла напад пераможцаy, расьпiхваючых усiх ва yсiх месцах, таптаyшых усё, што было нашым: на рэшткi людзей, застаyшыхся на зямлi, на мову, рэлiгiю, звычаi.

(…) Ня толькi не перабольшваю, але на чвэрць не магу заключыць тысячнага зьместу той трагедыi, каторая полымем i мячом ударыла y мае дваццацiгадовыя вочы i сэрца» – пiсала y пiсьмах Элiза Ажэшка.

Быy тады Ян Каменьскi мужам i бацькам. З Лявонiяй Станiславай з Судзiнаy меy дзьве маленькiя дачкi: 8-гадовую Янку i 6-гадовую Станiславу. З цяжкiм сумам пакiдаy Мiнявiчы, застаyляючы, па iх канфiскацыi, сям’ю на волю лёсу.

«Чалавек гэты, такiм, якiм быy у маладосьцi, паслужыy мне як вобраз Андрэя Карчыньскага з той розьнiцай, што той загiнуy, а гэты многа гадоy на катарзе, а затым, там дзесьцi y стэпе», – пiсала Элiза Ажэшка.

Аб далейшым лёсе Яна захаваy зьвесткi яго yнук Станiслаy Дмахоyскi, якi жыве y Варшаве, сын наймалодшай дачкi Яна i Лявонii Каменьскiх, Марыi. Яна прыйшла на сьвет у Омску, i потым многа расказала сыну аб сыбiрскiм жыцьцi дзеда. Захавалася шмат розных лiстоy i фатаграфiй. На адной з iх на адваротным баку надрукавана: «Фотография при С-Петербургской тюремной крепости». Значыць праз Пецярбург везьлi ссыльных у Сiбiр. Ян Каменьскi—кропля y пятай самай крывавай хвалi рэпрэсiй 1863—64 гадоy.

Яна yражвае сваiмi маштабамi—128 чалавек былi пакараны сьмерцю, 12 483 адпраyлены на катаргу i пасяленьне y Сiбiр, арыштанцкiя роты.

Дарога была доyгай. «Адпачывалi y этапавых турмах у цеснаце, духаце i гразi. Слабыя памiралi ад тыфу цi ад страты сiл, а выжыyшыя былi этапаваныя далей аж да Омска. Сьнежныя завеi i бураны затруднялi рух. Трэба было цягнуцца па глыбокiм па калена сьнезе, ледзьве выцягваючы з гурбаноy закутыя y кайданы ногi.