Маё мястэчка Луна-Воля

На крэйдавых радовiшчах Росi знаходзiлася некалькi тысяч шахтаy. Тут была выраблена незьлiчоная колькасьць крамянёвых вырабаy, найважнейшымi з якiх былi сякеры. Вырабы распаyсюджвалiся на yсё Панямоньне i па-за яго межамi. Такiя сякеры знойдзены i y Луна i знаходзяцца y школьным музэi. Краснасельскiя шахты, крэмнеапрацоyчыя майстэрнi, паселiшчы шахцёраy i майстроy, суседзкiя стаянкi yтварылi iдэальны комплекс, якi iснаваy некалькi тысяч гадоy, бо каменнымi сякерамi карысталiся нават у жалезным веку. Дзiвiць сучасьнiкаy, як правiльна былi сканструяваны шахты, прадуманы спосаб здабычы крэмню, дасканаласьць шахцёрскага iнструмэнту, некаторыя захавалiся да нашага часу, Якасьць яго гаворыць аб вельмi высокiм узроyнi першабытнай вытворчасьцi, у якой iснаваy прафэсiйны падзел працы шахцёраy, майстроy па апрацоyцы крэмню i мянял, якiя мянялi вырабы з крэмню на нешта iншае.

Крамянёвыя сякеры на стэндзе музэю Луненскай школы

Апрацаваyшы крэмень, першабытныя людзi, не маглi не адкрыць «агонь у жылах крэмню» – уласьцiвасьць утварэньня iскры, а магчыма i лекавыя yласьцiвасьцi, распрацаваныя цяпер Алесем Белакозам, стваральнiкам Гудзеyскага лiтаратурна-краязнаyчага музэю.

Арыi?

Тут сплялiся каранi ятвягаy,

прусаy, крывiчоy.

Бацька Нёман…

Беларуская магутная рака…

Птушак гоман…

Штосьцi шэпча патаемна асака….

Генадзь Аyласенка

У канцы ІІІ i пачатку ІІ тысячагодзьдзяy да нашай эры ва yсёй Эyропе адбылiся ключавыя зьмены. Сюды прыйшлi плямёны, якiя размаyлялi на аднолькавай мове, што была раньняй формай санскрыту.

Яны атрымалi назву iндаэyрапейцы або арыi. У Беларусь арыi прыйшлi праз басэйны Нёмна i Дняпра. Праyда вядомы нямецкi вучоны Пашэ лiчыць, што радзiмаю арыяy была тэрыторыя сучаснай Беларусi. Прышлыя насельнiкi yжо карысталiся бронзавымi прыладамi працы (з чым зьвязаны пачатак бронзавага веку i на нашай тэрыторыi), займалiся матычным земляробствам i жывёлагадоyляй, жылi y дамах слупавай канструкцыi. Сьвятынямi для арыяy былi, агонь сонца i вада. Сьляды санскрыту поyняць сучасную беларускую мову.

Адбылося, што на зьмену эпохi каменных прыладаy працы, рыбалоyства i зьбiральнiцтва, калi галоyную ролю y грамадзтве выконвала жанчына (матрыярхат), прыходзiць час бронзавых прылад працы, жывёлагадоyлi, земляробства, новых адносiн памiж людзьмi, калi yзрастае галоyная роля мужчыны (патрыярхат). Арыi прыдумалi i выкарыстоyвалi кола, што было сапраyднай тэхнiчнай рэвалюцыяй, роyнай з выкарыстаньнем мэталю.