Биһиги Аан Дархаммыт

Бу оччолорго улахан сити?ии, ??нэ-тэ?иинэ суох халабыртан арыый быы?аныы этэ.

1680 сыллаахха Ма?ары Москва?а Боро?онтон Чуука Хапчыынабы уонна Мэ?эттэн Чугуун Бодоойобу илдьэ икки?ин тиийэр. Бу сырыыга кини ыраахтаа?ыттан кинээс сололоох т?нн?р, онон сахалартан ма?найгынан кинээс солотун ылар. Аан ма?най судаарыстыба интэриэ?э диэн ?йд?б?л ??ск??р уонна онон сиэттэрэн хардарыта ?йд???? (компромисс), бииргэ ?лэлээ?ин т?р?ттэрэ т?стэнэллэр. ?ст???н туох да кэскилэ суох кыргыллан эстэн хаалар дьыл?аттан быы?аныыга Ма?ары таба суолу тобулан норуотугар улахан ???н? о?орбута.

1768 сыл алтынньы 17 к?н?нээ?и императрица Екатерина II анал ыйаа?ынан Ма?ары хос сиэнэ Соппуруон Сыраанап Россия империятын са?а сокуоннарын т???мэ?ин о?орор биэс с??стэн тахса ки?илээх хамыы?ыйатын чилиэнинэн бигэргэммитэ. Бу улахан суолталаах солону кини бэрт ?г?с мэ?эйи, бобууну-хаарча?ы бэйэтин кыа?ынан, хорсун санаатынан туораан ситиспитэ. Соппуруон Сыраанап саха улуустарын аатыттан а?ыс суол боппуруо?у туруорсубута:

1.

1768 сыллаахха Дьокуускайдаа?ы бойобуода кэнсэлээрийэтэ дьа?аах хомуурун та?ынан сокуоннайа суох олохтообут эбии хомуурун кэлэр сыл т?л?б?р?гэр т??эрэргэ;

2. Сахалар дьа?аа?ы, анал хомуйар дьон к??эйиилэринэн буолбакка, бэйэлэрэ к???л ?тт?лэринэн т?л????ннэрин олохтуурга;

3. Сахалар нууччалыы билбэттэрин уонна нуучча тылбаасчыттара анал билиитэ суохтарын учуоттаан, сахалары, ыар буруйтан уратыга, бойобуода кэнсэлээрийэтэ сууттуурун тохтоторго;

4.

 Саха тойотторугар ?лэлэрин и?ин с??рбэ сыллаа?ыта тохтотуллубут хамнас т?л?б?р?н хат олохтуурга;

5. Сахалар Россия киин куораттарыгар айаннарын бэйэлэрэ уйунан м?кк??рдээх боппуруостары тиийэн бы?аарсалларыгар к???л? биэрэргэ;

6. Урукку сокуонунан, дьа?аах т?л??р дьо??о атын т?л?б?р со?номмотун бы?ыытынан, дьону та?ыы эбээ?инэ?ин атын ханнык ба?арар ?лэнэн солбуйарга;

7. Иркутскай уонна Охотскай трактарын 41 дьаамнарын тутууттан сахалары босхолуурга.

Ол кыаллыбат буолла?ына, онно ?лэлиир дьону дьа?аах т?л?б?р?ттэн босхолуурга;

8. Быыбарынан талыллыбыт улуус тойотторун уонна ыстаары?алары дьа?аах т?л?б?р?ттэн босхолуурга.

Алта ма?найгы пууну империя салалтата с?пт????нэн аа?ан ылыммыта. Бу эмиэ биир улахан сити?ии этэ. Ты?аа?ыннаах кэмнэргэ норуот ортотуттан бас-к?с дьону кэм-кэрдии бэйэтэ та?аарар. Ол дьон соруктарын т??? сити?иилээхтик толороллоро кинилэр тус бэйэлэриттэн тутулуктаах.