Қанатты сөз – қазына. 1-кітап

М?нiсi – «арбалы» деген с?з. Арба iстеген шебер жол-ж?некей мертiгiп, а?са?дап келе жат?анда, Д?бi оны аяп, арбасына мiнгiзедi.

Б?гiнге дейiн ?а?лы елiнi? аузында?ы: «?а?лы елiнде хан бар, к?делi елде ?а?лы бар», «Хан жо? болса, ?а?лыдан хан к?тер», «Арба?а ханмен бiрге мiнгенбiз» деген м?телдер содан ?ал?ан. ?. Мар??лан «Ежелгi жыр, а?ыздар».

Ел арасында айтылатын «?а?лы жо? жерде хан сайланбас» немесе «?а?лысыз хан (к?термес) сайланбас» деген м?телдер де ескiден келе жат?ан жо?арыда?ы а?ызды ?уаттай т?сетiндей.

«Арба?а ханмен бiрге мiнгенбiз». Б?л – арбаны ал?аш жаса?ан, хан ??рметiне б?ленген, хан?а жа?ын ж?ртпыз деген ойларды а??артады.

АРСАЛА?, БЕРІ ОТЫР ДЕСЕ,

АРЫ ЖЫ?ЫЛЫПТЫ

Б?рын?ы заманда Арсала? деген бiр ?ы?ыр кiсi ?мiр с?рiптi. Ж?рт не айтса соны? б?рiн керiсiнше iстептi. Бiреу: «?ой, ?йтпе!» десе, одан сайын ?ршелене т?седi екен. ?зi соншама ?айратты бол?анымен, а??алдау екен.

Осындай керi кеткен д?лейден ?бден ы?ыры шы??ан халы? одан ?алай ??тылуды? жолын iздестiредi.

Содан бiр к?нi келiсiп, жарды? басына ас беретiн болады. О?ан Арсала? да барады. Арсала??а: «Жарды? жа?асына отырма», – дейдi. Ол барады да жарды? жа?асына отырады. Жай?асып бол?ан кезде бiреуi: «Арсала?, берi отыр!» – дейдi. Арсала? ары отырамын деп ?оз?ал?ан кезде, жардан ??лап кетiптi. Содан ел iшiнде ?ырсы?, кесiр адамдарды ?жуалап айтатын: «Арсала?, берi отыр десе, ары жы?ылыпты», – деген с?з ?ал?ан екен.

АРСЫЗДАН АЙУАН АРТЫ?

Адам арсызды?ты б?зыл?ан оймен iстейдi.

Ал айуанны? ондай арсызды??а санасы жетпейдi. Сонда да оны? а?ыл?а бергiсiз iс-?рекеттерi арсыз адамны? ?ылы?ынан арты? деген ойды а??артады.

Ш?л?ау деген байды? Содыр деген сотана? баласы болыпты. Ол еш н?рсе iстемей, атына мiнiп, ауыл ауылды ?ыдырумен ж?редi екен. Бiр к?нi Содыр к?ршi ауыл?а бара жатса, жолда кездескен к?рi-жасты? б?рi де о?ан с?лем бередi. Ол ешкiмге к?з ?ырын да салмай, ?з бетiмен ж?ре бередi. Жолда есек мiнген бiр шал Содыр?а ?арап ?ойып, ?ндемей ?те бередi. Содыр атыны? басын б?рып алып:

– ?й, ?а?бас, неге с?лем бермейсi?? – деп тесiле ?арайды.

Сонда шал т?рып:

– Балам, кiшi т?р?анда, ?лкен с?лем берушi ме едi? – дейдi.

Содыр шал?а жа?ындап келiп, ?амшымен тартып жiберуге о?тала бергенде, шал ?амшысын шап берiп ?стай алады. Ендi екеуi жерге т?се ?алып, алыса бастайды. Бос ?ал?ан есек пен ат шетке шы?а бередi. Екеуi ары алысады, берi алысады, бiра? бiр-бiрiне ?лдерi жетпей титы?тасып т?рып, а?ыры болма?ан со? ажырасады.