Қанатты сөз – қазына. 1-кітап

Жануар жыл?ы болмай, адам болса,

Болыс боп бiр тайпаны билер едi, – дегенде, ?ожахан болыс одан ар?ысын айт?ызбай: «Аты ж?йрiк ?айырады, тiлi ж?йрiк айырады», – деген, мынаны? тiлi улы екен, жо?ын тауып берiп, ?айтары?дар, – дептi.

АУЗЫ ?ИСЫ? БОЛСА ДА,

БАЙДЫ? ?ЛЫ С?ЙЛЕСІН

Б?лтiрiктi? баласы ел iшiнi? iсiне жа?адан араласа баста?ан ша?ы екен. Бiр жиын ?стiнде ?ызу ??гiме-д?кен болады. Кiсiлер с?лу с?йлеп, тап?ыр с?йлеп, ал?а оз?ысы келiп с?з жарыстырып отырады. Жинал?андарды? iшiнде бiр байды? мырзасы да бар екен.

?зi мал?а бай бол?анымен, с?зге кедей екен, мiнезi де жайсыз болса керек. Сол ретi келген жерде де, ретi келмеген жерде де с?зге жармасып, елдi? алдын орай бередi. С?здi? м?нi кеткен со?, Б?лтiрiктi? баласы, ?з с?зi кезегiнде:

– Аузы ?исы? болса да, байды? ?лы с?йлесiн, – деп ?зiнi? с?зге ?атыс?ысы жо? екенiн самар?ау бiлдiредi. Содан ары ж?ртты? ??гiмесi жараспайды. Бай баласыны? аузы шынында да аздап ?исы? екен. ?лгi с?зге намыстанып, ашу ша?ырады. Жиынны? шыр?ы б?зылады.

Бол?ан жай Б?лтiрiкке жетедi. Баласыны? бiр ауыз с?зi бiреудi? жиыныны? шыр?ын б?зу?а себепшi бол?анына ?атты ?апа болады. Б?лтiрiк баласын о?аша ша?ырып алып:

– С?зден т?ттi н?рсе жо?. С?зден ащы н?рсе та?ы жо?. С?зден же?iл н?рсе жо?. С?зi?дi тiлi?е билетпе, а?ылы?а билет. А?ылды с?зi?дi а?ылсыз?а ?ор етпе, а?ылды?а айт. Не с?йлейтiнi?дi бiл. Кiмге с?йлейтiнi?дi бiл. ?ай жерде с?йлейтiнi?дi бiл. ?ай кезде с?йлейтiнi?дi бiл. ?алай с?йлейтiнi?дi бiл. Оны бiлмесе?, сара с?зi? шала болады, арты жала болады, ?ке? ?апа болады, – деп а?ыл берiптi.

К?бiнесе б?л ма?алды «Аузы ?исы? болса да, байды? баласы с?йлесiн» деп аздап ?згертiп ?олданады. Ма?ынасыз ??гiме-с?здерiмен с?зге кезек бермей ?ой?ан немесе мылжы?дап кеткен есiрiк кiсiлердi (?кiм-?аралар мен байларды) осы ма?алмен т??ыртып, то?там жасайды.

АУЫЗ – ДАРБАЗА, С?З – САМАЛ,

??ДАЙ ?Р?АН?А НЕ АМАЛ

Б?л на?ыл: «Ауыз не айтып, не ?оймайды, бiра? с?з бен м?нiстi ??пайтын арсыз?а не деуге болады», деген ма?ынаны бiлдiредi.

Бая?ыда Аужанбай деген ?ыдырымпаз бол?ан екен. Ол к?ндердi? к?нiнде бiр ауыл?а ?она? болып ?онып, кетпей жатып алады. Бiр к?н ?тедi, екi к?н, ?ш к?н ?тедi – ?айтпайды. С?йтiп жатуы молынан бiр ай?а созылады. ?аза? ?анша ?она?жай бол?анымен: «Бiр к?ндiк ?она? – ??т, екiншi к?нi – ж?т, ?шiншi к?нi – зыт», – деген с?з бар емес пе. С?йтсе де ?й иесi сыр бермей к?тедi.

К?ндердi? к?нiнде Аужанбай: «?ой, ?ят болар, ?йiм iздеп ?алар», – деп жинала бастайды.