Среди болот и лесов (сборник)

Брайцава, i y iх працах зроблены аналiз яго рамана «Среди болот и лесов», а найбольш аповесцi «Богачи». Але да выдання зборнiка лепшых твораy пiсьменнiка так i не прыйшлi.

Першым, хто задумаyся над несправядлiвасцю пiсьменнiцкага лёсу Я. Брайцава, быy выдатны беларускi паэт Алесь Пiсьмянкоy. Па праву зямляцкага паклiкання[7 - А. Пiсьмянкоy (1957–2004) ураджэнец в. Іванаyка Касцюковiцкага р-на Магiлёyскай вобл.] Алесь Уладзiмiравiч узяyся за вывучэнне твораy Я. Брайцава з тым, каб прапанаваць якому-небудзь выдавецтву зборнiк i yрэшце адкрыць для беларускага чытача яшчэ адно iмя y нашай лiтаратуры.

У сваiм артыкуле «Забыты Брайцаy» («ЛiМ». 26.02.1999) А. Пiсьмянкоy успамiнаy сустрэчу са сваiм школьным настаyнiкам, выдатным краязнаyцам Аляксандрам Іосiфавiчам Нiкiценкам i яго скрушныя словы: «Забылi Брайцава, зусiм забылi, а шкада: прыгожы быy чалавек». З гэтым i прыйшоy Алесь Уладзiмiравiч у Беларускi дзяржаyны архiy-музей лiтаратуры i мастацтва – выправiць недахоп памяцi, тут знайшоy сваiх аднадумцаy, тут былi зроблены першыя крокi па вяртаннi пiсьменнiка y лiтаратурны кантэкст. На вялiкi жаль, толькi першыя крокi: 23 красавiка 2004 г. Алесь Уладзiмiравiч раптоyна пайшоy з жыцця. Яго iдэю вырашылi не адкладваць. Праца па yкладаннi зборнiка была распачата yжо выключна намаганнямi супрацоyнiкаy архiва-музея. Пасля быy доyгi шлях блукання гэтага зборнiка па выдавецтвах. Яго выпрабоyваy лёс, як не аднойчы выпрабоyваy i яго аyтара.

Якуб Раманавiч Брайцаy нарадзiyся 19 лютага 1861 г.

у сяле Забялышын Клiмавiцкага павета Магiлёyскай губернi[8 - Цяпер Хоцiмскi р-н Магiлёyскай вобл.] y сялянскай сям’i. Па yспамiнах сваякоy, бацька быy суровым i працавiтым гаспадаром, сваiх дзяцей выхоyваy у бесперапыннай, часам знясiльваючай, працы i выключнай дысцыплiне. Сам жа пiсьменнiк згадваy: «Суровый отец мой не любил шутить делом»[9 - Радкi з аyтабiяграфiчнай аповесцi «Дудолева лоза».]. У сям’i выхоyвалася чацвёра дзяцей: сыны Якуб, Іван, Васiль i дачка Марыя. Усiм траiм Раманавым сынам, дзякуючы прыродным здольнасцям i выхаванай змалку працавiтасцi, суджана было атрымаць выдатную адукацыю i стаць вядомымi людзьмi свайго часу: Іван (1870–1947) стаy матэматыкам, доктарам фiзiка-матэматычных навук, прафесарам; Васiль (1878–1964) – знакамiтым хiрургам, вучоным у галiне эксперыментальнай i клiнiчнай хiрургii, прафесарам, сапраyдным членам Акадэмii медыцынскiх навук СССР.