Среди болот и лесов (сборник)

Самым вялiкiм рамантыкам у сям’i, з юначых гадоy здольным да фiласофскага аналiзу стану рэчаy, да yспрыняцця лiтаратурных твораy так, каб аж не спаць усю ноч ад хвалявання, быy старэйшы сын Якуб. Гэтая акалiчнасць не спрыяла трываласцi адносiнаy з бацькам, якi, па-yсяму, не падзяляy iмкненнi сына да спраy, што адбiралi час у непраходзячых гаспадарчых клопатаy. На яго, як на старэйшага, ускладвалiся абавязкi i надзеi прадаyжальнiка сялянскай гаспадарскай традыцыi, кармiльца, i не з прыхамацi бацькi, а па адвечным беларускiм звычаi.

Ён жа гэты звычай намерыyся парушыць i y вачах усёй вясковай грамады быy дзiваком i адступнiкам. Але колькi такiх маладых вяскоyцаy было y той час у Беларусi, якiя адважылiся ламаць спаконвечныя законы, адчуваючы сваю наканаванасць быць у лiтаратуры, музыцы, навуцы.

Якуб Брайцаy скончыy пачатковую школу y родным Забялышыне прыблiзна y 1873 г. i паступiy у павятовае вучылiшча y Клiмавiчах. Менавiта тут ён пазнаёмiyся з магутным талентам А.

Пушкiна, М. Гогаля, М. Лермантава, М. Някрасава. На yсё жыццё яму запомнiлiся прыватныя вечары y Клiмавiчах, дзе ён зачаравана слухаy мастацкую дэкламацыю iх твораy i яго ахоплiвала неверагодная радасць i хваляванне. Юнак меy вялiкую мару «выйсцi y людзi»: старанна вучыyся, спасцiгаy не толькi лiтаратуру, але i матэматыку, геаграфiю, iншыя навукi. Пасля сканчэння прыблiзна y 1878 г. павятовага вучылiшча, будучы на раздарожжы i пакуль яшчэ падпарадкоyваючыся волi бацькi, ён застаецца y Забялышыне i працуе памочнiкам пiсара Забялышынскай управы. У хуткiм часе адпраyляецца шукаць шчасця на Украiну i yладкоyваецца канторшчыкам на цукровы завод памешчыка Цярэшчанкi[10 - Вядомы на той час 2 уладальнiкi цукровых заводаy у сучаснай Жытомiрскай вобл. Фёдар i Мiкалай Цярэшчанкi. Фёдар Арцем’евiч Цярэшчанка пабудаваy цукровы завод у 1870 г. у м. Чырвоным. Недалёка ад Чырвонага знаходзiцца Андрушаyка, дзе цукровым заводам валодаy Мiкалай Арцем’евiч Цярэшчанка. ]. Але праз два гады Я. Брайцаy вымушаны быy вярнуцца y сваю вёску «на прызыy» у салдаты. Ад вайсковай службы быy вызвалены як старэйшы сын у сям’i, але i на гаспадарцы заставацца не захацеy. Насуперак бацьку вырашыy ехаць у Маскву. Была y яго i аднадумца – Праскоyя Кiлесава, фельчарка мясцовай бальнiцы, нявеста. З ей i адправiyся y далёкi шлях. На паштовай станцыi Звянчатка (памiж Крычавам i Рослаyлем) маладыя павянчалiся.