Святло далёкай зоркі

У аснову яе пакладзены назiраннi i запiсы, зробленыя вучоным падчас яго шматлiкiх навуковых экспедыцый на Беларускае Палессе па даручэннi Рускага музея y 1906–1907 гг.

Ва yступнай частцы працы даецца кароткая характарыстыка быту i заняткаy палешукоy. Па словах аyтара, жылi яны пераважна y малых вёсках, размешчаных на вялiкай адлегласцi адна ад адной, сярод непраходных лясоy i балот. Да апошняга часу сюды слаба пранiкала гарадская культура. Па гэтай прычыне, заyважаy Сержпутоyскi, быт i yклад дамашняга гаспадарчага жыцця сельскага насельнiцтва гэтага забытага Богам i людзьмi кутка Беларусi мала чым адрознiвалiся ад жыцця продкаy.

Апiсанне i малюнкi прымiтыyных землеапрацоyчых прылад, якiмi карысталiся беларускiя сяляне, пацвярджалi словы вучонага.

А. К. Сержпутоyскi падзяляе гэтыя прылады на пяць груп. Да першай ён адносiць прылады для апрацоyкi глебы: матыку, рыдлёyку, саху, сошку, вершалiну, смык i барану. Самай старажытнай прыладай, з якой першабытны чалавек прыступiy да апрацоyкi зямлi, была, на думку вучонага, матыка.

Першапачаткова яна yяyляла сабой сук дуба або граба з круком на канцы. Паступова матыка yдасканальвалася: на канцы крука прымацоyваyся жалезны наканечнiк. Такой прыладай можна было yжо не толькi рыхлiць пясчаную або балотную глебу, але i ператвараць у зяблiва падлесную глебу, у якой было шмат каранёy ад дрэy.

Удасканаленне i развiццё матыкi прывяло да з’яyлення рыдлёyкi, сошкi, сахi i плуга. Як i матыка, рыдлёyка выраблялася з моцнага дрэва – дубу цi грабу. Па форме яна напамiнала сённяшнюю рыдлёyку, толькi па баках завостранай дошкi-ляза былi размешчаны два сукi.

Пры рабоце селянiн рукамi трымаy дзяржанне даyжынёй каля метра, а нагой наступаy на сук, прасоyваючы лязо рыдлёyкi y зямлю. Крокам наперад было вынаходнiцтва жалезнага наканечнiка, якi мацаваyся на вострай частцы драyлянага ляза. З цягам часу на змену драyлянай рыдлёyцы прыйшла рыдлёyка металiчная. Яна значна аблегчыла працу сялян, пацяснiла саху i барану на невялiчкiх латках сялянскiх надзелаy.

Цiкава апiсвае вучоны такiя прымiтыyныя прылады, як вершалiна, саха, плуг. Вершалiна yяyляла сабой верхнюю частку ствала дрэва з моцнымi завостранымi сукамi. Галоyнае яе прызначэнне – рыхлiць падлесныя землi, якiя з-за мноства каранёy, што засталiся y iх, не паддавалiся апрацоyцы сахой або плугам. Па такiх участках хадзiлi быкi або конi i цягалi за сабой вершалiну-валакушу. Пасля таго як больш трывалыя каранi былi выкарчаваны, наступала чарга сошкi, сахi або плуга.