Святло далёкай зоркі

Быy жа час, пераконвае нас казачнiк, калi «не было нi паноy, нi мужыкоy, а так сабе людзi жылi-пажывалi, анi аб чым не клапацiлiся». Гэта iшло y разрэз з запэyнiваннямi iдэолагаy пануючых класаy, царкоyнiкаy аб тым, што няроyнасць iснуе вечна, што яна yстаноyлена самiм Богам.

У такiх творах праявiлася стыхiйна-матэрыялiстычнае мысленне стваральнiкаy казак. Шляхi да вызвалення ад прыгнёту i насiлля яны бачаць у аб’яднаннi i барацьбе за праyду. Гэтая праyда y казцы «Іванка Прастачок» выступае y ролi рэха-пошчаку ад дудкi-весялушкi.

Сваю лепшую будучыню народ звязваy са з’яyленнем чалавека, якi павёy бы яго да светлай мэты. Такiм чалавекам выступае герой казкi «Асiлак». Ён смелы, дужы, непадкупны. Мара Асiлка – «аслабанiць свет ад паноy, зрабiць усiх людзей роyнымi, шчаслiвымi» – была блiзкай i зразумелай працоyнаму люду. Ён верыць, што наступiць час, калi кожны сам сабе панам будзе: «Усе людзi будуць роyно гараваць, будуць роyно панаваць».

Аднак якiмi сродкамi будзе дасягнута шчаслiвае жыццё, нi казачнiк, нi яго героi адказаць дакладна не маглi, што сведчыла пра слабыя бакi самасвядомасцi сялянства.

Сацыяльна-бытавыя казкi yзнiклi y класавым грамадстве, калi прадукцыйныя сiлы дасягнулi значнага yзроyню развiцця. Пад уплывам гэтага развiвалася i самасвядомасць працоyнага люду. Яна yсё больш i больш пазбаyлялася фантастычных поглядаy на стварэнне свету. Крытычна асмыслiвалiся палiтычныя падзеi, якiя адбывалiся y краiне, расла класавая свядомасць народа. Вызваляючыся ад веры y «добрага цара», чаму y значнай ступенi садзейнiчалi падзеi 1905–1907 гг.

, сялянства выступала супраць iснуючага ладу. Асноyныя супярэчнасцi феадальнай эпохi – супярэчнасцi памiж мужыком i панам – яскрава бачны y многiх казках зборнiка А. К. Сержпутоyскага «Сказки и рассказы белорусов-полешуков». Гэта тлумачыцца тым, што y памяцi народа захавалiся yспамiны пра бяспраyнае, паднявольнае жыццё пры прыгонным праве. Да таго ж i пасля 1861 г. жыццё працоyных Беларусi yсё яшчэ заставалася цяжкiм, яны па-ранейшаму залежалi ад сваiх прыгнятальнiкаy. Вось чаму так шырока бытавалi y гэты час казкi, накiраваныя супраць памешчыкаy, падпанкаy, аканомаy, якiя дапамагалi царызму няшчадна эксплуатаваць працоyны люд. У iх народ ганьбiць паноy, паказвае iх у смешным выглядзе, малюе сцэнкi сацыяльнай помсты за жорсткасць, бессардэчнасць.

Характэрная y гэтым сэнсе казка «Пану навука», запiсаная А. К. Сержпутоyскiм у вёсцы Чудзiн Слуцкага павета Мiнскай губернi ад казачнiка А. Дудара.