Святло далёкай зоркі

Да нацыянальных асаблiвасцей беларускiх казак варта аднесцi антыпамешчыцкiя i антыцарскiя настроi. Для чарадзейных казак, запiсаных А. К. Сержпутоyскiм, характэрны глыбокi псiхалагiзм i мяккi лiрызм, якiя дапамагаюць раскрыццю дынамiкi чалавечых пачуццяy. Казкi yводзяць слухачоy у чароyны свет музыкi, мастацтва. Яркiм прыкладам можа служыць казка «Музыка i чэрцi».

Чарадзейная казка y своеасаблiвай фантастычнай форме адлюстравала сапраyдныя yзаемаадносiны класаy, паказала вострыя супярэчнасцi памiж iмi, больш таго – падказала шляхi iх пераадолення.

Гэта yрэшце прывяло да паступовага затухання чарадзейнай казкi. Яе рашуча выцеснiла сацыяльна-бытавая казка, якая асаблiва палюбiлася народу.

Сутнасць сацыяльна-бытавой казкi раскрываецца y самiм тэрмiне. Вядомы беларускi фалькларыст А. С. Фядосiк вызначае сацыяльна-бытавую казку як жанр народнай казачнай прозы, у якой праyдзiва, часцей у крытычна завостранай форме адлюстроyваюцца грамадскiя i сямейныя з’явы, быт i жыццё працоyных, высмейваюцца сацыяльныя тыпы i чалавечыя недахопы[66 - Фядосiк А.

С. Праблемы беларускай народнай сатыры. Мiнск, 1978. С. 144.].

Сацыяльна-бытавая казка адрознiваецца ад чарадзейнай перш за yсё спецыфiкай фантастыкi. Барацьба y сацыяльна-бытавой казцы вядзецца не памiж асiлкамi i фантастычнымi пачварамi, а памiж прадстаyнiкамi антаганiстычных класаy грамадства. Героi казкi – звычайныя людзi. Яны перамагаюць сваiх ворагаy дзякуючы мудрасцi, жыццёваму вопыту, знаходлiвасцi, спрыту. У аснове канфлiкту памiж багатымi i беднымi ляжаць сацыяльныя супярэчнасцi.

Падчас у гэтых казках даюцца бытавыя замалёyкi. Ідэi, думкi, учынкi станоyчага героя блiзкiя простаму народу. Усё гэта надае асаблiвую каштоyнасць сацыяльна-бытавым казкам, садзейнiчае iх папулярнасцi y народзе. «Гэтыя казкi, – пiсаy В. Р. Бялiнскi, – у тысячу разоy важней за yсе багатырскiя казкi, таму што y iх ярка адлюстроyваецца народны розум, народны погляд на рэчы i народны быт. У апошнiх адносiнах яны могуць лiчыцца найкаштоyнейшымi гiстарычнымi дакументамi»[67 - Белинский В. Г. Полн. собр. соч. М., 1954. Т. 5. С. 671.].

Сапраyды, цяжка знайсцi iншы жанр вуснай народнапаэтычнай творчасцi, у якiм матывы класавай барацьбы займалi б такое значнае месца, як у сацыяльна-бытавой казцы. У казцы «З чаго лiха на свеце» народ спрабуе разабрацца y сутнасцi класавага грамадства, у прычынах iснавання няроyнасцi i несправядлiвасцi. Народ верыць, што гэтае зло не будзе жыць вечна.