Ислам модернизациясы. 1 Бөлім

Осы м?селелердегi келiспеушiлiктер бiр?атар а?ымдарды? пайда болуына ?келдi, оларды? арасында с?нниттер, шииттер, харижиттер, муржииттер ж?не му?тазилиттер бар. Н?тижесiнде исламда ресми православие ?алыптаспады, теологиялы? полемика к?птеген ?асырлар бойы исламды? дiни ?мiрдi? ажырамас б?лiгi болып ?ала бердi. К?з?арастар мен м?дделердi? белгiлi бiр тепе-те?дiгi азды-к?птi стихиялы т?рде ?алыптасады, оны? т?н белгiлерiнi? бiрi м?сылмандарды? жалпы рухани ж?не ?ркениеттiк бiрлiгiн са?тай отырып, исламны? к?птеген жергiлiктi (айма?ты? ж?не этникалы?) т?сiндiрмелерiнi? болуы.

Суннизм – исламда?ы е? ?лкен конфессия (шамамен 85-90% м?сылман). Ол ?о?ам м?шелерiнi? к?пшiлiгiнi? пiкiрлерi мен ?дет-??рыптарын, теориясы мен т?жiрибесiн бiлдiретiн «мажоритарлы?» ислам ретiнде ?рекет етедi. Суннизм шектен шы??андарды? ортасы болып табылатын «д?рыс» доктрина?а, сондай-а? конформизмге (немесе прагматизмге), статус-квоны за?дастыру?а, ?алыптас?ан р?сiмдердi, нанымдар мен институттарды за?дастыру?а ба?ыттал?ан. Екi калам мектебi – Аш’ари мен Матуриди дамыт?ан сунниттiк теология да «орташа» болып дамыды. 8-11 ?асырларда с?ннизмде ???ы?ты? мектептер (мазхабтар) пайда болды: ханафи, малики, шафии ж?не ханбали мазхабтары. Кейбiр м?селелерде мазхабтар арасында келiспеушiлiктер бол?анымен, с?нниттiк м?з?абтарды? барлы?ы за?ды ж?не эквиваленттi болып саналады. Маз?абтарды? iшiнде е? ке? тара?ан (одан кейiн д?ние ж?зiндегi барлы? м?сылмандарды? ?штен бiрiне жуы?ы) 16 ?асырды? басында Осман империясында ресми т?рде ?абылдан?ан ж?не ?азiр б?рын?ы КСРО м?сылмандары арасында басым бол?ан ханафизм болып табылады. Ханбализм де теологиялы? мектеп, оны? жа?тастары, ?сiресе, уахабшылар келiспеушiлiктердi жо??а шы?арумен, ?асиеттi м?тiндердi т?сiнудегi с?збе-с?з, жа?ашылды?ты? барлы? т?рiне т?збеушiлiкпен, дiни р?сiмдер мен нормаларды са?тауда?ы тым ?ата?ды?ымен ерекшеленедi[8]. Имамит шиiттерi (он екi) ?ли ибн ?бу Талибтi? тiкелей ?рпа?тарынан 12 имамды таниды, оларды? со??ысы М?хаммед ?л-Махди 9 ?асырды? со?ында ж?мба? жа?дайда жо?алып кеттi. Исмаилилер 8-?асырды? ортасында Джафар ас-Сады?ты? м?рагерi м?селесiне байланысты шиiттердi? б?лiнуiмен бiрге екiге б?лiндi; ерте ?айтыс бол?ан ?лкен ?лы Исмаилды? есiмiмен аталды, оны? ?лы М?хаммед Исмаилит шииттiк жетiншi имам деп танылды. Шииттер М??дидi? ?ияметке дейiн шы?ып, жер бетiнде те?дiк пен ?дiлеттiлiк орнататынына сенедi. Шииттер де с?нниттер сия?ты ??ранны? ?асиеттiлiгiн мойындайды, с?ннеттегi ?здерiнi? хадис жина?тарын таниды.