Қанатты сөз – қазына. 2-кітап

Аруа??а сыйыну, аруа?ты? назасына ?шырамау, сол ?шiн тiлек айту, ол тiлектi сол аруа?ты орында?ы адамны? айтуы к?шпелiлердi? байыр?ы кiсiлiк ?алыбыны? д?ст?рi екенi ай?ын. М?ны? д?лелiн ?згеден емес, сол «бата» с?зiнi? тiлiмiздегi ?олданысынан бай?ау?а болады: бата, батаг?й, батаг?йлiк, батадай, баталас, баталастыру, баталасу, баталы, батасыз, баташыл, терiс бата т. б. Мiне осы ??ымдарды «фатиха» с?зiмен шендестiрiп ?олдануды? ?исыны жо?. М?селен, «фатихалас» («баталас»), «фатихаласу» («баталасу»), «фатихадай» («батадай») деген тiркес-??ым ислам ?алыбына м?лде жат…

Демек, байыр?ы салт-д?ст?рiмiздi, кiсiлiк ?алыптарымызды ?ит етсе болды ислам дiнiнi? ?анжы?асына б?ктере салу, т?птен келгенде, ?зiмiздi ?зiмiз жабайы етiп, тексiз, д?ст?рсiз етiп к?рсетудi? бiр т?рi болып шы?ады.

Т??iрiлiк наным-сенiм ?зге дiндерге ?ара?анда ?мiр-дегi моральды?-этикалы? дегдарлы?ымен, ?леуметтiк-экологиялы? ?мiрмен ?ндес демократиялы? сипатымен ерекшелiнедi. Бiздi? халы?ты? рухани болмысы ?асырлар бойы осындай ?рдiс негiзiнде т?рбиеленген». (А. Сейдiмбек, 94. 87-88-б.)

Бата с?здi? ислам дiнiне дейiн де халы? д?ст?рiнде бол?анын фольклоршы ?алым С. Нагимовты? келтiрген мына дерегi де растай т?седi: «Бата с?з тек ?аза? ж?ртында ?ана емес, т?ркi-мон?ол халы?тарында ба?зы заманда д?ст?рге, салт?а айнал?ан. Бурят елi м?ны «юролы», ал алтайлы?тарда «ал?ышы» немесе «ал?ыш сос», мон?олша «еролы» деп аталады…

Мон?ол хал?ыны? салт, жорасында, атап айтса?, киiз басу, ж?н ??деу, а??а шы?у, ??да т?су, ?ыз ?зату, келiн т?сiру, некелесу, отау тiгiп, ша?ыра? к?теру, жа?а ??рыл?ан киiз ?йдi жабды?тау – бата с?зсiз ?тпейдi екен…

«Мон?олды? ??пия шежiресi» кiтабында?ы:

Ас?ар таудай алып бол,

Атпа? к?ндей жары? бол, —

деген жолдар да жа?сы лебiзге, iзгi сезiмге толы».

«А? бата», «Жазушы», 1992ж., 7б.

Жо?арыда атал?ан халы?тарды? б?рi ?аза?тармен к?неден келе жат?ан ?оныстас, к?ршiлес елдер. Со?ан ?арамай оларды? дiндерi ислам?а жуы?тамайды: буряттар мен мон?олдар – будда, лама дiнiнде, алтайлы?тар – христиан.

Ал, «Мон?олды? ??пия шежiресi» – ислам дiнiнi? «иiсi м?рнына барма?ан» Шы??ысхан, шаманизм заманында?ы кiтап.

Ал, бата, тiлек – б?рiнде орта?. Ендеше, бата, тiлектi? негiзi ?айда жатыр?

БАТЫР БІР О?ТЫ?,БАЙ БІР Ж?ТТЫ?

«?ой шаруашылы?ында, жалпы мал шаруашылы?ында е? ?иын, ?ауiптi кезе? ?ыс кезе?i, оны? е? ?атерлiсi – ж?т деген жа?дай. ?ар ?алы? т?сiп, арты жа?быр?а айналып, со?ынан к?н суытып кетсе, ?арды? бетi м?з болып ?атып ?алады.