Қанатты сөз – қазына. 2-кітап

«…Елдi? арты – Айладыр.

Айладырды аударып,

Ма??ыстауды? ?ара ойын

Адай хал?ы жерлеген…»

(С?ттiг?л «Досан батыр»).

Т?рiкменстан территориясыны? негiзгi б?лiгiн ??мды жертараптар (ландшафтар) алып жатыр, сонды?тан да т?рiкмен тiлiнде ??м?а ?атысты жа?ырапиялы? атаулар к?п. Ма??ыстаулы?тар бархан деген ??мды бедердi? ?аза?ша баламасы болма?анды?тан, оны? сырт?ы пiшiнiне ?арап «айлы», «айпiшiндi» деп, ал жалпы ??м бетiнi? ойлы-т?белi тегiс еместiктерiн ?атты тiлiмделген «адырлар?а» балап, т?тас айма?ты «Айлыадыр» деген поэтикалы? атаумен ата?ан».

(С. ?он-дыбаев, 9. 6.10.1994.)

Бархан деген с?здi? орнына «айлыадыр» деп ?олдану?а болатын сия?ты.

АЙ ТОЛ?АНЫН БІЛМЕС, ЖІГІТ БОЛ?АНЫН БІЛМЕС

«Жырау со?ында ж?рген кiсi Ай?а к?зi т?сiп кеткенде:

Ай тол?анын бiлмес,

Жiгiт бол?анын бiлмес, —

деп айды? ортасы болып ?ал?анына, уа?ытты? тез ?тiп бара жат?анына та?ыр?айды. Ай 15-iнде толып, одан кейiн орталап, кеми бередi.

…Ортасы (15-i) кезiнде Ай тура к?нге ?арама-?арсы т?рады да, бiзге тол?ан Ай болып к?рiнедi.

Мiне, сонды?тан б?л мезетте – Айды? 15-iнде К?н де батады (?ясына ?онады), Ай да туады. К?н батып бара жат?анда, Ай туып келе жатады, сонда оны? шарасы толы? болады». (Х. ?бiшев, 18. 37-б.).

?мiр ?ткiншi, айды? ?алай лезде ?ткенiн, ??лдыра?дап ойнап ж?рген баланы? ?алай ер жетiп, азамат, жiгiт бол?анын а??армай да ?аласы? дегенге ме?зейдi.

АЙЫБЫНА – МЫНАУ,

?ИЫБЫНА – МЫНАУ

«…Сондай-а?, „айыбына – мынау, ?иыбына – мынау“ деген фра-зеологиялы? тiркес те кездеседi.

С?йтсек, м?нда?ы „айыбы“ – материал да, „?иыбы“ – моральды? шы?ын екен. Демек, м?нымыз „материалды? – моральды? шы?ын“ дегеннi? ?аза?ы н?с?асы болып шы?ады». (Н. У?лиев, 9.).

«Б?лтiрiк шешен Сыпатай батыр?а б?рылып:

– Батыр, келген шаруа?ызды айта отыры?ыз! – дейдi. Сонда Сыпатай батыр:

– Б?лтiрiк батыр, келген ж?мысымды айтайын. ?рiстегi екi биемнi? жо?ал?анына бес жыл бол?ан едi. Сол екi биенi сенi? Жант?гел туыс?аны? ?рлапты. Жа?ында бiздi? екi жыл?ышы келiп, ауылы?ны? жыл?ысыны? iшiнен танып алып келдi.

Сол екi биенi сенi? к?зi?е к?рсетiп алайы? деп жетектей келдiк – ?не, байлаулы т?р, – дейдi.

– Батыр-ау, ма?ан не ?ыл дейсi?? – деп ??ра? ?шады Б?лтiрiк.

Сыпатай батыр:

– «?зi? ?шiн туыпсы?, елi? ?шiн к?йiпсi?» деген сенi? ?з аузы?нан шы??ан с?з емес пе? Екi биенi? бес жылдан бергi ?сiмiн есепте, айып-?иыбын ?осып, бiр ?йiр жыл?ыны алдыма тездетiп саласы?! – деп ?а?арланыпты». (Б?лтiрiк ?лмен?лы, 20.71-72-б.).