Қанатты сөз – қазына. 2-кітап

Жо?арыда?ы екi мысал бiр-бiрiн толы?тырып, айып-?иып деген с?здi? б?гiнгi материалды?-моральды? шы?ын екенiн ай?ын жеткiзiп т?р.

АЙЫРЫЛАР ДОС ЕРДІ? АРТ?Ы ?АСЫН С?РАЙДЫ

«?аза?ы ерде алды??ы ж?не арт?ы ?ас болады. Алды??ы ?ас iлгерi ?арай с?л кергiтiп, тiктеу ?ойылады. Арт?ы ?ас?а ?ара?анда с?л биiктеу келедi. Арт?ы ?ас с?л аласа, ?стi ке?. ?ялы, орны?ты, шал?а?тау ?иыл?ан. ?асты? мiндетi к?п. Б?рiнен де ?стiнде отыр?ан адам не ал?а, не арт?а о?ыс ло?ып, сыпырылып т?спеуi ?шiн ?ажет. ?сiресе, арт?ы ?асты? орны б?лек.

Оны? ?асиетiн «Айырылар (айыр-ылысар) дос ердi? арт?ы ?асын с?райды» деген ма?ал д?лелдейдi. (Ж. Бабалы??лы,23.).

Ер б?лiнбейтiн б?тiн б?йым. Ендеше б?лiнбейтiндi б?лемiз деп, «ердi? арт?ы ?асын с?ра?аны», досты?тан кетiсемiз дегенi.

А? БАТА, ?ЫЗЫЛ ?АН

«Д?ст?р бойынша, алдымен а? жол тiлеп, ??далы? берiк болу ?шiн бiр мал шалынады. Оны? бауыздау ?анына ?ол батырып, бата б?збау?а серттеседi. О баста бауыздау ?аны ??йыл?ан бата ая??а екi жа?ты? с?зiн с?йлейтiн бас ??далар найзаларыны? ?штарын батырып, ?аннан д?м тату ар?ылы ж?зеге асырыл?ан б?л ырым «?ан?а ?ан ?осылды, ендi туыс болды?» деген ишаратты бiлдiрген».

(Х. Ар?ынбаев. «?аза? хал?ында?ы семья мен неке», А., 1973, 184-бет). Тiлiмiздегi «А? бата, ?ызыл ?ан» деген с?з оралымында осы салтты? жа??ыры?ы са?тал?ан. Сондай-а?, ??да арасында ренiш, кикiлжi? туса, не у?де б?зылса, «Сендерге не болды? А? бата, ?ызыл ?ан шы?ар?ан ??да емессi?дер ме?» – деп басу айту да к?неден келе жат?ан с?йлеу ?лгiсi. Д?улетiне ?арай к?йеу ?кесi бата ая??а бата арнап, бiр жыл?ы не т?йе, болмаса т?лiктердi бiр-бiр то?ыз?а толтырып бередi. Мал бауыздал?анда бата берген ??да «бауыздау ??да» деп аталады». (Б. ?лiм??лов, 21.).

А? ?ОЙДЫ? КЕЛДЕСІ,

?АРА ?ОЙДЫ? КЕЛДЕСІ,

МЕН ??ДАЙДЫ? ПЕНДЕСІ

«?лкендерден естуiмiз: ?аза?тар ертеректе (шамасы XVIII ?асыр?а дейiн болса керек) намазды? шартын, д??алы?тарын бiлмеген ша?та, намаз?а „А? ?ойды? келдесi (басы), ?ара ?ойды? келдесi, мен ??дайды? пендесi“ деп жы?ыла берген».

(С. М??анов, 77.50-б.).

А? Т?ЙЕНІ? ?АРНЫ ЖАРЫЛ?АН К?Н

«Кеудесi алтын санды? К?л?нда Б?кешова апамнан:

– «А? т?йенi? ?арны жарыл?ан к?н» деген с?з не ма?ына бередi? – деп с?радым.

– Жалпы ?ай малды алып ?араса? та, с?йегiнен сылып алын?ан с?рып етi ?з ?арнына т?гел сыйып кетедi екен. ?йiрлеп жыл?ы, табындап сиыр ?ста?ан ау?атты отбасы майды т?йенi? ?арнына жинайтын бол?ан. Сонда оны? iшiне ?анша май кететiнiн ?здерi?-а? жобалай берi?дер.