Монгол ард түмэн. Хэл, шилжилт хөдөлгөөн, гааль

Т??нийг явсны дараа эрх баригчид Хурмаст, Ата Улаан нарыг эсэрг??цэж эхэлсэн. ??ний ?р д?нд хэн ч ялж чадалг?й, Тэнгригийнхэн барууны 55 сайн, 44 з??н муу з?йлд хуваагдаж, хоорондоо м?нхийн тэмцлийг ?ргэлжл??лэв. В.В.Николаев «Чуваш ?в?г дээдсийн т??х» номонд (66-67-р хуудас): «Монгол, т?рк??дийн шашин ш?тлэгт маш их нийтлэг з?йл байсан. Тэд Тэнгригийн дээд бурхан хэмээн ш?тдэг байв. Тэнгри – М?нх тэнгэр, нэг, ?г??м?р, б?хнийг мэддэг, шударга ёс. Энэ бол бидний толгой дээрх ердийн цэнхэр тэнгэр биш, харин тэнгэр шиг с?нс, ??р нэг бодит байдал, тэнгэрийн с?нс шиг байв.

«Тэнгри» гэдэг ?г нь нууцлаг, Турк биш, Монгол ч биш, Иран ч биш. «Дингир» гэдэг утгаараа «тэнгэр» гэсэн утгатай цорын ганц хэл бол Их тал нутгаас хэдэн мянган км зайд орших Ойрхи Дорнодын эртний соёл иргэншлийн хэл юм. Т??гээр ч ?л барам монголчууд, т?рэг??дийн тухай анхны мэдээ гарч ирэхээс хоёр мянган жилийн ?мн? тэд энэ хэлээр ярихаа больжээ. Ер нь Тэнгри нь ямар нэгэн байдлаар д?рс хэлбэрээр илэрхийлэгддэгг?й байсан боловч эр х?ний зарчим, хувь тавилантай холбоотой байв (Алтай, Шумерын хэл ижил т?стэй байдал, 16-р хуудас).

Цаг хугацаа ?нг?р?х?д б??гийн ачаар тэд маш их тэнгэрийг хуваарилж эхэлсэн б?г??д тус б?р нь ??рийн м?нгийг, м?н тус тусынх нь оддын гэх мэтийг эзэмшсэн тул тэдний тоо 99 т?гр?гт х?рчээ. Тэд гурван н?дтэй аваргууд шиг зурж эхлэв. М?н гол бурхдын хувьд тэд Ульген, эсвэл Хормуста (дээд ерт?нц ба б?х Тэнгри захирагчаар), Эрликийг (газар доорх ерт?нцийн эзэн гэдгээр нь) х?ндэтгэж эхлэв [Рассоха I.

77., х. 88—90] дугаартай.

Дорно дахины ард т?мний гол х?ч чадал нь ?нд?р х?гжс?н шашин дээр суурилсан эртний тахин ш?тлэг байв. Зарим овог аймгууд загалмай б?хий далбаан дор Европын паган улсуудад иржээ. Аттилагийн хошуу дээрх загалмай нь Тэнгри хааны билэг тэмдэг байсан – хамгийн дээд, магадг?й тэдний эртний шашны цорын ганц бурхан байв. («Баннер» гэдэг ?г нь т?рэгийн «хошуу» хошуу, «туг» гэсэн ?гнээс гаралтай б?г??д «хамгаалалт», «ивээн тэтгэгч» гэж орчуулагддаг).

Эртний Енисей мужийн чулуун хавтангууд дээр эртний уран зураачийн сийлсэн гараар хийсэн урт дээлтэй д?рс??д хадгалагджээ.

Христийн шашинд эв найрамдлын хувьд ашигладаг халбагатай тун т?стэй аяга барьсан тахилын ширээний зураг бас бий. Энэх?? ?зэгдл??д нь алс холын тэр ?ед эдгээр газруудад т?гээмэл байдаг эртний б?? м?рг?лийн зан ?йлтэй адилг?й шашны ёслолын элемент??дийг д?рсэлсэн бололтой.