Сотсиологияи идоракунӣ. Маводи таълимӣ

Низомулмулк бо назардошти та?рибаи идоракунии давлат?ои «Сомониён» ва «?азнавиён» мактаб?о, ки бо номи «Низомия» шинохта мешуданд, ташкил намуда, дар мубориза ба ?амагуна зу?уроти номатлуби и?тимо? ходимони давлатиро тарбият менамуд.

Аз ин ?о бармеояд, ки назария?ои та?лилу та??и?отии марбут ба идоракун? на асри XVIII, балки аср?ои X – XI ва на дар ?арб, балки дар Шар? ва бо са?ми муносиби мутафаккирони форсу то?ик нуфуз пайдо намудааст. Аммо кор?ои илмию та??и?от? ва та?лилию амал? дар самти мазкур дар во?еъ о?оз аз аср?ои XVIII – XIX ва асосан дар ?арб равна? ёфта, то ба имр?з дар назария?о ва модел?ои гуногуни идоракун?, аз ?умла идоракунии и?тимо? зимни коркард ва татби?и васеъ ?арор дода шудаанд.

Назариёти Низомулмулк вобаста ба идораи давлат? аз усул?о ва васила?ои зерин иборат мебошад (Заходера Б. Н. Сиасет-наме. 1949):

– Э?тиром гузоштани ?окимон ба фаровон? ва риз?у р?зии (аз ?ониби Худованд) фаро?амгардида;

– Таъмини адолат ва ?алли ба?с?о дар байни одамон;

– Назорати кору фаъолияти вазирон, раисон, ?озиён ва дигар ходимони давлат?;

– Та??и?от ва тафтишот аз р?и бовар? ва эъти?одмандии ?омеа ба Шариат ва рукн?ои он;

– И?ро кардан ва э?тиром гузоштан ба амру фармон?ои Ро?бари Ол? (Шо?);

– Сафорати намояндагон ва ё ходимони давлат? барои и?рои вазифа?ои махсус ва му?им;

– Ш?рои (машварати) илмии давлат?;

– Таъмини мудофиа ва тартиботи истифодаи яро?у асли?а;

– Асос?ои хизмати (хизматрасонии) туркман?о, турк?о ва ?уломон;

– Тартиби ма?лис?о ва ?абули наздикон;

– Танбе?и ходимони давлат? барои хатоги?ои ошкоршуда;

– ?адрдонии хизматгорон ва ?уломон барои хизмат?ои шоиста;

– Фаъолияти и?тисод? ва молияв? дар идораи давлат?;

– Назорати андозбанд? ва ?исоббаробаркун?.

Дар умум назариёт ва тавсия?ои Низомулмулк ба идораи давлат бар асоси адолат, футувват, инсонд?ст?, ?а?и?ат??? ва э?тироми и?отакардагон ва хизматгорон, ки аз таълимоти дини мубини Ислом бармеояд ва дар фаъолияти кулли кишвар?ои ?а?он имр?з низ дар амал мебошанд, ба амал бароварда шудаанд.

Са?ми олимони ?арб дар рушди илми идоракун?, ки онро ба фа?миши муосири идоракун? рабт додан мумкин аст, ду-се саддаи охир назаррас гардид, зеро сохти идоракунии давлатии кишвар?ои ?арб ба муваффа?ият?о ноил гардида, то имр?з та?рибаи он?о ба дигар минта?а?ои ?а?он па?н карда шуда истодааст.