Геология ва геоморфология

Tashqi kuchlar kam va qisqa vaqt ta’sir etganda ko�pgina tog� jinslari mutlaq egiluvchan jismlardek holatda bo�ladi. Aksincha, katta kuchlar uzoq vaqt ta’sir etsa hamma tog� jinslari plastik bo�lib qoladi.

Tog� jinslarining plastikligi deganda, ularning tashqi kuch ta’sirida har xil shaklga kira olishi va kuch ta’siri yo�qolgach, bu shaklni saqlab qolish xususiyati tushuniladi. Jinslarning tashqi mexanik kuchlarni o�ziga yutishi, shaklini o�zgartirishi va butunlay buzilib, parchalanib ketmasdan, yangi shaklini saqlab qolishi ham uni plastikligini bildiradi.

Tog� jinslarining tashqi kuchlar ta’sirida maydalanib ketish xususiyati ularning mo�rtligi deb ataladi. Plastiklik holati va mo�rtligi jinslar strukturasining o�ziga xosligi, zarralarning shakli va kattakichikligi, temperaturasi, granulometrik tarkibi hamda kuchlanishning ta’sir etish davomiyligiga bog�liq.

Tog� jinslarining qattiqligi deganda tashqi kuch ta’sirda o�z shaklini o�zgarishiga ko�rsatadigan qarshiligi tushuniladi.

Mineral va tog� jinslarining qattiqligi maxsus asbob yordamida aniqlanadi. Agar bir mineralning o�tkir qirrasi bilan ikkinchisining tekis yuzasiga chizilsa u qirilib, yuzasida chiziq paydo bo�lsa, u yumshoq, qirgan mineral esa qattiq deb hisoblanadi. Minerallarni qattiqligini aniqlash uchun 10 ta mineral tanlangan bo�lib, ularning eng yumshog�i 1, eng qattig�i 10 deb olingan. Qattiqlik jadvalini birinchi bo�lib F.Moos tuzganligi sababli jadval uning nomi bilan yuritiladi.

Moss jadvaliga ko�ra minerallar quyidagi qattiqlikka ega: talk – 1, gips – 2, kalsit – 3, flyuorit – 4, apatit – 5, dala shpati (ortoklaz) – 6, kvars – 7, topaz – 8, korund – 9, olmos – 10.(2.1-jadval).

Tog� jinslarining qattiqligi ularning mustahkamligini tavsiflaydi. Uni bilish uchun tashqi kuch ta’sirida siqilishi, cho�zilishi va surilishini aniqlash lozim. Shu sababli 4.2-jadvalda ushbu parametrlarning o�rtacha qiymati berilgan.

Tog� jinslarining mustahkamligi tashqi kuch ta’sirida turlicha deformatsiyalanishiga bog�liq holda aniqlanadi. Jinslarning siqilishdagi mustahkamligi cho�zilishdagi mustahkamligiga qaraganda 20 marta, surilishdagiga – 10 marta katta. Suyuq tog� jinslarining (suv, neft va b.) bunday fizik xususiyati qovushqoqlik deb ataladi va u suyuqlikning ichki ishqalanishini (suyuqlikni bir qatini boshqasiga nisbatan siljishini) bildiradi.