Геология ва геоморфология

Tog� jinslarining qattiqligi

4.2-jadval

Siqiluvchanlik jinslarning hamma tomonlaridan ta’sir qiladigan tashqi kuch ta’sirida hajmi kamayishini ifodalaydi. Siqiluvchanlik jismning kichraygan hajmini dastlabki hajmiga nisbati orqali aniqlanadi. SI sistemasida 1/Pa da o�lchanadi.

Gil jinslarning siqiluvchanligi mineral tarkibiga, disperslik darajasiga, g�ovakligiga, shuningdek, jinsning holatiga va siqilish sharoitlariga bog�liq. G�ovaklilik qancha katta bo�lsa, siqilishning mutlaq qiymati shuncha katta bo�ladi.

Siqiluvchanlik qiymati kern namunalarining va qatlamdagi suyuqliklarning laboratoriya tadqiqotlaridan aniqlanadi.

4.3. Tog� jinslarining deformatsiyalanishi va ularning relyef hosil bo�lishdagi o�rni

Tog� jinslarining deformatsiyalanish mexanizmi va ularni dala sharoitida (lokal uchastkalarda) o�rganish metodikasi ko�pgina olimlar (V.V.Belousov. A.A.Bagdanov, N.I.Nikolayev, N.S.Shatskiy, N.N.Maslov va b.) tomonidan o�rganilgan.

Deformatsiya – geologiya fanida, tektonik kuchlar ta’sirida Yer po�stining ayrim qismlarida avval hosil bo�lgan tog� jinslarining buzilishini, hajmi va shaklining o�zgarishini bildiradi. Deformatsiya tog� jinslariga gidrostatik bosimning muntazam ta’sir etishidan yuzaga keladi. Agar jinslarga bir tomonga yo�nalgan kuch ta’sir etsa, jins shaklini o�zgarishida deformatsiyani uch: elastik, plastik va uzilma turi paydo bo�ladi.

Elastik deformatsiyada jinsning shakli o�zgaradi, tashqi kuch ta’siri to�xtashi bilanoq, jinsning avvalgi shakli tiklanadi.

Plastik deformatsiyada jins shaklining o�zgarishi uzluksiz sodir bo�ladi, tashqi kuch ta’siri tugaganda u asl holiga qaytmaydi. Bunday deformatsiya yerning chuqur qismlarida ma’lum bir yo�nalishdagi differensial harakatlar ta’siridan vujudga keladi. Uzulmali deformatsiya yoriqlar va darzliklar ta’sirida jins yaxlitligining buzilishidan sodir bo�ladi.

Plastik va uzilmali deformatsiyalar yer yuzasi relyefining barpo bo�lishida muhim ahamiyat kasb etadi.

Yer po�stida sodir bo�ladigan deformatsiyalar qatlamlarning dastlabki yotish holatini o�zgarishiga, Yer po�stida yuzaga keladigan cho�kishlar, ko�tarilishlar va uning ayrim qismlarini gorizontal siljishiga olib keladi va relyefda katta o�zgarishlarni yuzaga keltiradi.

Tog� jinslarining deformatsiyalanishiga turli omillar temperatura, eritmalar, vaqt ta’sir etadi.