Заҳарли газандалар

Bundan tashqari boshqa zaharli hayvonlar singari chayonlarda ham o�z zahariga qarshi immunitet borligi aniqlangan. Aslida otash halqasiga tushgan chayon olov alangasidan halok bo�ladi.

Chayonlar asosan tunda faol hayot kechiradi, kunduz kunlari qorong�i joyda bekinib yotadi. Urg�ochi chayon tirik bola tug�adi va bolani erkak chayon ikki hafta davomida yelkasida olib yuradi, lekin ularni oziqlantirmaydi, keyin bolalari mustaqil hayot kechirishga o�tadi. Chayonlarning yirik turlarining uzunligi 17 sm ga yetadi, ular asosan tropiklarda tarqalgan.

Chayonlar hamisha hujumga tayyor holda dumlarini gajak qilib yuradi. Chayon o�z g�animini panjalari bilan qisib olib, nashtar uradi. Uning zahari tarkibiga ko�ra kobra zahariga o�xshash bo�lib, asabga ta’sir etadigan komponentlari bor. Chayonlar kechqurunlari chiroq yoki gulxan yorug�iga kelgan hasharotlarni tutib olish uchun bu yerga keladi. Bitta chayon hayoti davomida 60 tagacha bola tug�adi.

Chayon zahrida ilk bor ta’sir etuvchi modda neyrotoksik polipeptidlar bo�lib, o�ziga xosligi bilan ajralib turadi. Ulardan biri tanlab hasharotlarni shol qilib qo�yadi (insektotoksinlar), boshqalari asosan sut emizuvchilarga ta’sir etadi (sutemizuvchilar toksini).

Chipor chayon (Buthus eupeus) zaharidan ajratib olingan qisqa zanjirli polipeptid insektotoksin 33-36 aminokislota qoldig�idan tashkil topgan, molekula og�irligi M-4000.

To�rtta molekula ichi disulfid bog�lar bilan barqarorlashgan. Sutemizuvchilar uchun mo�ljallangan neyrotoksin 65-67 aminokislota qoldiqlaridan iborat, ularning M-7000, to�rtta disulfid bog�lardan iborat.

Suvaraklar (Nauphoeta cinerea) uchun I 1 insektotoksinni shol qilish kuchi 3 mkg dayoq namoyon bo�ladi, bu esa toza zaharga qaraganda 10-30 karra faolroqdir. Chipor chayonning toza zahari (LD

) sichqonlar uchun 3 mg/kg, zahardan ajratib olingan neyrotoksinlar ancha faolroq, uning kuchi M 9 va M 10, toksinlar uchun 0,7 mg/kg, M 14 toksini uchun 0,9 mg/kg.

Qora chayonning 0s-3 zahari yanada faolroq, uning kuchi (LD

) sichqonlar uchun 1 mg/kg, o�ta aktiv neyrotoksinning kuchi 0,239 mg/kg.

O�rta Osiyoda, jumladan, O�zbekistonda ham sariq va qora rangli turlari uchraydi. Qora ranglisi Orol dengizi atrofida va Ustyurt cho�llarida yashaydi.