Заҳарли газандалар

Nima uchun o�rgimchakning erkagi urchib bo�lganidan keyin o�zini yem bo�lishga qo�yib beradi? Nima uchun u hech qanday qarshilik ko�rsatmaydi? Ana shunday itoatgo�ylik, tobelik kabi xususiyat qanday holatlarda paydo bo�ladi? Texas va Kornel universiteti biologlari ana shunday holatni paydo bo�lishini oldindan aytish uchun matematik model (differensial tenglamalar to�plamini) yaratdilar, ya’ni erkak o�rgimchak reproduktiv imkoniyatini oshirgan paytida o�zini yem bo�lishiga qo�yib berar ekan.

Braziliya va Meksika tropik o�rmonlarida o�rgimchaksimonlarning telefon degan vakili yashaydi. O�lchami 75 sm gacha, ko�rinishidan chayonga o�xshasa-da qorin tomoni uzunchoq bo�lib uchta qismdan iborat. Dushmanga hujum qilganida dum uchini ko�tarib suyuqlik sepadi. Bosim ostida otilgan bunday suyuqlik 30 sm masofaga yetib boradi. Bu suyuqlik tarkibiga ko�ra sirka kislotasidan iborat bo�lib, undan xlor hidi keladi, u ko�zga tushsa o�ta bezovta qiladi. Bu jonivorning 70 ga yaqin turlari mavjud bo�lib, ko�pchiligi Malay tizma ko�llarida va Markaziy Amerikada yashaydi.

Janubiy Amerikada juda katta yirtqich o�rgimchaklar uchraydi, ularning bo�yi 12 sm gacha bo�lib, mayda qushlarga hujum qiladi. O�rgimchak jag�idagi zahar bilan qushlarni tishlab shol qilib qo�yadi. Lekin bu yirtqichni o�ziga nisbatan xavfliroq dushmani braziliyada tarqalgan ari bo�lib, uni mahalliy xalq kuchuk oti deb ataydi. U tashqi ko�rinishi bilan bizda yashaydigan qovoq aridan kattaroq bo�lib, gavdasi qora rangga bo�yalgan, qanotlarida oq dog�lari bor.

Qushxo�r o�rgimchakni ko�rib qolgan ari uning tepasiga kelib aylana boshlaydi, o�rgimchak ham kurashga tayyorlanadi, u o�zining to�rtta orqa oyog�iga tayanib, oldingi ikki oyog�i bilan ariga qarshilik ko�rsata boshlaydi. Ari esa o�rgimchakka qaraganda chaqqonroq harakat qilib har tomondan xujum qiladi. Ana shunday kurash jarayonida o�rgimchak izchilroq harakat qilib gavda muvozanatini yo�qotib qo�yadi. Bunday holat o�rgimchak uchun fojiali yakunlanadi. Ari bir laxzada o�rgimchak ustiga chiqib olib, o�zining zaharli qurolini ishga soladi va nimjon bo�lib qolgan o�rgimchakni ko�targanicha iniga olib ketadi va uning ustiga tuxum qo�yadi.

Tuxumdan chiqqan g�umbak xo�jayin hisobiga yashab, dastlab uning ikkinchi darajali a’zolari bilan, keyinchalik esa o�ta muhim a’zolari bilan oziqlanadi.