Заҳарли газандалар

Ishchi chumolilar orasida eng yiriklari himoya qilish vazifasini bajaradi. Ishchilari jig�ildonida chala hazm bo�lgan ozuqa bilan qurtlar, navkarlar va ona chumolini oziqlantiradi. Bundan tashqari, ishchi chumolilar o�zaro oziq almashinib turadi. Shuning uchun bitta chumoli topgan oziq barcha oila a’zolari o�rtasida teng taqsimlanadi. Ko�pchilik chumolilarning chaquvchi nayzasi ham bo�ladi.

O�rmon sariq chumolilari oilasi qulay sharoitda 90-100 yil yashaydi. Lekin bu davrda oilada urg�ochi va ishchi chumolilar ko�p marta almashinadi, ona chumolilar 15-20 yil, ishchi chumolilar 3 yil umr ko�radi.

Har qaysi chumoli oilasida bir necha million chumoli bo�ladi. Bahorda tuxumdan chiqqan birinchi avlod lichinkalaridan faqat qanotli urg�ochi va erkak chumolilar yetishib chiqadi. Ular 2-3 haftadan keyin uyadan bir vaqtda uchib chiqadi, havoda quyiqlashadi va yangi oilaga asos solishadi. Bundan keyingi tuxumlardan esa faqat ishchi chumolilar yetishib chiqadi.

Chumolilarning zaharli quroli har xil bo�ladi, ba’zilarida nishi bo�lsa, boshqalarida hech qanday sanchadigan yoki chaqadigan moslamasi bo�lmaydi.

Nishi mavjud bo�lganlari qovoqari yoki asalari kabi nashtar uradi. Nishi bo�lmagan chumolilar bezidagi zaharni dushmaniga purkaydi. Chumoli zaharining tarkibi asosan suv va chumoli kislotasi (CH

O

) dan iborat, uning miqdori 1,25 foiz (63-65 foiz suv bilan birga), shuningdek efir moyi (1 foiz), 20 dan 5 foizgacha NH

va 17 foizgacha aminokislotalar tashkil etadi.

Chumolilarning ko�pchilik turlari odamlarga foyda keltirgani uchun ham ayrim mamlakatlarda ularni qo�riqlash haqida qonun chiqarilgan, shunga qaramasdan ba’zi bir turlari xonadonlarga bostirib kirib ancha ziyon yetkazadi. Bular asosan tropikada tarqalgan bo�lib, ko�chmanchi odamlar bilan birgalikda yangi yerlarga tarqaladi. Va nihoyat ba’zi birlari ya’ni nashtar bilan ta’minlangan vakillari J. Amerika va Avstraliyada yashaydi. Ularning zahari qovoqari va asalarilar kabi yaxshigina og�riq chaqiradi.

Poliarktikaga tarqalganlarining chaqishi unchalik xavfli emas.

Furmosidlar oilasiga mansub chumolilarning chaqishidan ilgari zamonlarda revmatizm kabi xastalikni davolashda foydalanganlar.

Biroq ana shunday chumolilar himoyasiz odamga xujum qilganida va butun badanini tishlab tashlaganda va zaharlaganda bemorning ahvoli og�ir bo�lishi mumkin. Masalan, J. Amerikada shunday voqea sodir bo�lgan.