Маё мястэчка Луна-Воля

Грудзi застогнуць, забалiць сэрца, – но не жаль згiнуць за тваю праyду… Няма ш, браткi, большага шчасьця на гэтым сьвеце, як калi чалавек у галаве мае розум i навуку… Но як дзень з ноччу не ходзiць разам, так не iдзе разам навука праyдзiва з няволяй маскоyскай. Дапокуль яна y нас будзе, у нас нiчога не будзе, не будзе праyды, багацтва i нiякай навукi, – адно намi, як скацiнай, варочаць будуць не для дабра, но на пагiбель нашу… Бо я табе з-пад шыбенiцы кажу, Народзе, што тагды толькi зажывеш шчасьлiва, калi над табою Маскаля yжо не будзе.

Твой слуга

Яська-гаспадар з-пад Вiльнi».

Варта сказаць пра жанчын, якiя актыyна, цi yскосна yдзельнiчалi y змаганьнi, душой i сэрцам падтрымалi яго высокiя iдэi.

Пад наглядам палiцыi па Гродзенскай губэрнi за спачуваньне Паyстаньню i yдзел у iм знаходзiлася 64 кабеты. Многiя жанчыны паехалi y Сыбiр за сваiмi мужамi. Некаторыя несьлi гэты крыж разам са сваiмi дзецьмi: Канстанцыя Сядлецкая i дачка Сафiя, Владычанская Яна з дачкой Вiкторыяй, Малевiчова Людвiка з дачкою Аляксандраю Лявонiя Каменьская з дачкой Марыяй i сынком, якi памёр у Сыбiры…

У 1863 г.

у Гродзенскую турму былi кiнуты 638 чалавек, з iх – 36 жанчын. Найчасьцей – шляхецкага паходжаньня i высокага сацыяльнага статусу: жонка «предводителя дворянства Гродненского уезда» Севярына Ромэра – Тэадора, сёстры Людвiка i Крыстына Нарбуты i iнш.

Аб вялiкай самаахвярнасьцi жанчын i нялюдзкасьцi, дзiкай жорсткасьцi царскай жандармэрыi сьведчыць i тое, што y турму кiнулi жанчын разам з дзецьмi: Казiмiра Высоцкая i трое маленькiх дзяцей – Казiмiр, Мар'яна, Станiслава; Канстанцыя Высоцкая i дочкi Аyгусцiна i Тэрэза; Антановiч Канстанцыя з дачкою Юлiяй i 4-х гадовым сынам Казiмiрам i iнш.

Ссылалi жанчын i за непасрэдны yдзел у Паyстаньнi: Каралiна Станiшэyская y Цвер за збор ахвяраваньняy i перадачы ежы паyстанцам, Багдановiч Эвелiна y Кастраму – за збор ахвяраваньняy для сем'яy паyстанцаy i шмат iнш.

Пратэст жанчын працягваyся i пасьля падаyленьня паyстаньня, набываy цiкавыя формы. Кабеты масава пачалi апранаць жалобнае адзеньне з сымбалiчнымi знакамi – чорная доyгая сукенка, абшытая чырвонай i блакiтнай стужкай, чорны капялюш, на якiм знаходзiлася спражка герба Паyстаньня. Найбольш распаyсюджана гэтая зьява была y Вiленскай i Гродзенскай губэрнях.