Уладар рыбаў

Калi ты не будзеш ведаць, чым жывуць iншыя, што яны пiшуць, цi не рызыкуеш ты паyтарыцца i y няведаннi стварыць нешта занадта падобнае да таго, што yжо ёсць? Бо ж, па сутнасцi, анiчога y свеце не мяняецца i мы iснуем у адных i тых жа сюжэтах, толькi дзеючыя асобы iншыя.

– Дык на тое ты i творца, каб сказаць пра тое ж, ды не так. Усе творцы былi надзвычай самотнымi людзьмi. Ствараць чалавек пачынае толькi сам-насам з аркушам. Творчасць – гэта квiнтэсенцыя сябе. Трэба жыць ёю. Жыць з дня y дзень, не думаючы, што вось калi-небудзь я стану такiм i такiм, а пакуль i так абыдзецца.

– Ну добра, а цi не хочацца прызнання? – ажывiyся Анцiк. – Трэба, каб гэтае самае не любiмае табой атачэнне прызнала за табой талент, абвесцiла твае творы таленавiтымi, а iнакш якая карысць ад твайго yсведамлення сябе генiяльным?

– А што мне нечае меркаванне? Дзе цяпер многiя з тых, каго на пэyных этапах гiсторыi абвяшчалi таленавiтымi, што патрапiлi y струмень часу, выявiлi ягоны дух? Іх творы есць моль, грызуць мышы, паглынае пыл.

Такiя iх чытачы.

– Папера амаль аднолькавая, i мышам па зубах вялiкi фiласофскi трактат i смачная iм «мыльная» апупея. Не yсе з трапятаннем адносяцца да кнiгi. Людзi хутчэй распаляць у грубцы якiм-небудзь Дастаеyскiм i адлупцуюць дзiця за шчыра размаляваную матчыну меладрамку. Лiтаратура цяпер пад грыфам «Для службовага карыстання» – студэнтамi, навукоyцамi, выкладчыкамi. Такi час. Я yжо не кажу пра беларускую. Вось пайшлi на вулiцу, сацыялагiчнае апытанне правядзем, – ускочыy Анцiк i пацягнуy за рукаво Вiнуся, – якiя творы беларускай лiтаратуры чыталi апошнiм часам? Ну што, хадзем?

– Ды супакойся ты, сядай.

Ну, згодны я з табой. Ад адчування yласнай непаyнавартаснасцi сёння лiтаратура рызыкуе стаць неразборлiвай паненкай – прымае да сябе абы-каго. Не можа сказаць цвёрда: «Не!»

– Ды не лiтаратура не можа, – узлаваyся раптам Анцiк, – мы, беларусы, не можам. Мы нiкому нiколi ад паyстання Калiноyскага не можам сказаць цвёрдае не. Дый хiба гэтае «не» y нас цвёрдае? Мова – выраз менталiтэту.

Нашая – мяккая, спеyная, што толькi з ёй нi робяць, а яна yсё церпiць! Ты як рэдактар адчуй рознiцу памiж рускiм «нет» i беларускiм «не». «Нет» – як стрэл, коратка, рэзка. «Т» – нiбы грэбля, перашкода, яна адразае yсе сумненнi й ваганнi. Што табе яшчэ прывесцi? Нямецкае nаin – гэтаксама. Ангельскае nо? Хiтруе. Нешта няпэyнае, можна патаргавацца, аднак на сваю карысць. А мы сцiпленька – «не» – i нiякiх перашкодаy. Так жаласлiва: «Не-е-е».