Захад Беларусi: гiстарычны пазл

Іх гiсторыя – не толькi гiсторыя своеасаблiвай барацьбы за палiтычную вагу, але i летапiс як бы падзеленых памiж двума гарадамi, эпахальных падзей, якiя мелi yплыy на сотнi тысяч продкаy сучасных беларусаy. Таму гарады злучаны адмысловымi глыбiннымi нiцямi, якiя не заyсёды проста yбачыць абывацелям, але якiя i нельга разарваць, пакуль чалавечая цывiлiзацыя захоyвае прыведзеныя вышэй гiстарычныя звесткi y сваiх вялiкiх архiвах.

Фрагмент 2. Імперскiя крэпасцi y Брэсце i Гродне

Знакамiтая Брэсцкая крэпасць, вядомая далёка за межамi Беларусi, без усялякага сумнення яyляе сабой унушальны архiтэктурны аб'ект, з багатай гiсторыяй.

Будаyнiцтва гэтага фартыфiкацыйнага збудавання было, аднак, спалучана з культурнай трагедыяй горада над Бугам, а менавiта: знiшчэннем усяго старога горада старажытнага Берасця.

Ажыццяyлялася будаyнiцтва y 30-х i на пачатку 40-х гадоy XIX стагоддзя, пазней рабiлiлiся шматлiкiя «дабудоyкi» крэпасцi.

Рашэнне аб будаyнiцтве дастаткова маштабнага i дарагога аб'екта прыняy цар Мiкалай I, якi асабiста прыязджаy у Брэст.

Дзякуючы yспамiнам жыхаркi старога Брэста, Палiны (Паyлiны) Венгеравай вядома, што мясцовая яyрэйская абшчына была y жаху ад праекта, якi прадугледжвае знiшчэнне iх горада, хаця yлады i абяцалi кампенсаваць страты. Людзi прасiлi захаваць iх дом, але нiякiя просьбы, зразумела, не мелi эфекту i зацверджаны найвышэйшым загадам план быy рэалiзаваны.

Так крэпасць паглынула адзiн з найбагацейшых, у свой час, гарадоy ВКЛ, якi быy адным з ключавых палiтычных цэнтраy краiны y перыяд праyлення Ягайлы i яго нашчадкаy.

Гарадзенская крэпасць – значна менш вядомы аб'ект. Для малапрыкметнасцi гродзенскага фартыфiкацыйнага комплексу на фоне брэсцкага субрата ёсць шэраг прычын. Гэта i адсутнасць шырока вядомай гераiчнай гiсторыi – бо гродзенская крэпасць – гэта не гiсторыя гераiчнага супрацiву, а якраз наадварот – гiсторыя занадта хуткай здачы. Важнае тут i менш суцэльнае, у параyнаннi з Брэсцкай крэпасцю, аблiчча, i, нарэшце, знаходжанне y ценi больш яркiх i раскручаных аб'ектаy Гродна, здольнага прапанаваць турыстам сотнi розных больш цi менш уражальных помнiкаy архiтэктуры.

Праект Гродзенскай крэпасцi 1807 года. Большая частка горада ляжыць усярэдзiне yмацаванняy.

Гродзенскую крэпасць збiралiся будаваць вельмi доyга – так доyга, што y вынiку рэальна прыступiлi да будаyнiцтва толькi y канцы XIX стагоддзя.