Амир Темур севган юрт

Sohibqironni yuzma-yuz ko�rish baxtiga muyassar bo�lgan ispan sayyohi Rui Klavixoning guvohlik berishicha, Amir Temur bo�sh vaqtlarida olimlar bilan munozara qilishni yaxshi ko�rarkan. Sayyoh hayajonlanib yozadi: «O�zi bilan tortishgan va tortishuvda yutib chiqqan olimni mukofotlagan kishini zolim deb bo�ladimi?» Bu fakt o�z o�rnida qimmatli bo�lsa-da, uning yana bir ahamiyatli tomoni shundaki, ilm ahli u zamonda juda yuksak qadr topgan. Bunga keyingi avlodning ham podsho, ham jahonshumul olim bo�lib yetishgani guvohlik beradi (Ulug�bek – buyuk olim va qirq yil mamlakatni boshqargan podsho).

Samarqandda tasarruf qilingan mamlakatlardagi jami yetuk ziyolilar, hunarmandlar to�plandi, ularga homiylik va mehribonlik qilindi. Hatto shahar darvozasidagi maxsus didbonlar keluvchilar bilan ishi bo�lmas, ketuvchilarni sinchiklab tekshirardi, negaki, biror sabab bo�lib mashhur olim, shoir yoki kosib ketib qolmasligi tayinlangandi.

…Sho�ro davrida «podsho» (hatto eng kichik rahbar) bilan bahslashishning o�zi og�ir ko�rgulik edi.

Keyin esa ilm ahliga past nazar bilan qaralardi. [Leninning Gorkiyga xatlaridan birini eslang: 1919-yil 15-sentyabrda yo�qsillar dohiysi yo�qsillar yozuvchisiga murojaat etib, «chirkin ziyolilarning hiqillashlariga e’tibor bermay yozish»ga chaqiradi. (To�la asarlar to�plami, 51-tom, 54-bet) A. I. Soljenitsinning ma’lumotiga qaraganda, dohiy xalq maorifi komissari Lunacharskiyning ziyolilarni «xalqning miyasi» iborasiga zid o�laroq axlat (najas) so�zlarini ishlatgan].

Ularning mehnati va sha’ni tahqirlanardi (bosh kotib, olaylik, mikrobiologiyaning kelajagini belgilab berardi). Faqat bir xil – ma’qullash va maqtash yo�rig�ida fikrlashga majbur qilinardi.

Temur va Temuriylar davrida turmushning barcha sohalarida halollik va poklik tantana qildi. Ayniqsa, insoniy munosabatlar oliy ta komiliga erishdi. Xususan, oila muqaddasligi ta’minlandi. Erkak-ayol munosabatlarida g�ayriaxloqiy xatti-harakatlar qattiq qoralandi.

Birovning nikohidagi ayolga ko�z olaytirgani uchun o�z farzandini eng og�ir jazoga mustahiq qilishdan tortinmasdilar. Sho�ro davrida bunday qadriyatlar ham oyoq osti qilindi, oila o�z mazmunini yo�qota boshladi. Joriy qilingan ba’zi tartiblar amalda buzuqlikni rag�batlantirdi. Chunonchi, nikohsiz bola ko�rgan ayolga yolg�iz ona sifatida imtiyozlar berilar, nafaqa to�lanardi.