Каб жыць…

Каб схавацца ад нямецкiх салдат i самалётаy, iм давялося сыходзiць яшчэ далей, блiжэй да балотаy. Бегчы на хутар не мела сэнсу, немцы i туды дабяруцца.

Ісцi, пераадольваючы гушчу, было цяжка. З усiх бакоy вёскi лагчыны i балотцы. Тут таксама гушча зараснiкаy, лазы, вольхi. Якая, нiбы нiткамi, спляталася i наглуха хавала невялiкiя гукi. Зялёная цiна ляжала на халоднай вадзе, гнутыя галiны мачылiся y вадзе. Нярэдка можна yбачыць праляталых птушак. За густымi галiнамi хавалася невялiкая травянiстая глеба, якая грэлася сонцам.

Сям'i прыходзiцца жыць тут, у будане з адсечаных палак i галiнак. На нiзкiх суках вiселi вялiкiя пакрывалы, у якiя было загорнута адзенне, ежа i пару мiсак з лыжкамi. Адрытае непадалёк паглыбленне для вогнiшча. Побач з якiм, знаходзiлася нарыхтаваная кучка галля.

***

Паступова, полымя на людскiх хатах стала згасаць, але вуголлi яшчэ доyга не згасалi.

Неадкладна y вёсцы з'явiлася yнутраная палiцыя, добраахвотнiкi з вёскi. З стрэльбай на плячы, у чорнай форме i белай павязкай на руцэ.

Уступалi y iх шэраг тых, хто хацеy захаваць сабе жыццё i жыццё сваiм блiзкiм. І тыя, хто верыy у новую yладу. Палiцыя вызваляла свае сем'i ад загадаy новай улады i вывозiла iх з Пратасоy у iншыя блiжэйшыя пасёлкi, дзе было больш спакойна. Таксама сачыла за парадкам на вулiцах, забяспечвала харчаваннем нямецкiя кухнi y дзень важных падзей.

Дзед Ян сядзеy, як статуя, усё на той жа сваёй лаyцы, каля хаты. Да яго падышлi два палiцэйскiх салдата.

– Так-так-так!.

. Ну што, дзед? Пара табе сыходзiць з сваёй хаты. Будзеш жыць з усiмi, у адной. – сказаy незадаволена, моршчачыся салдат.

– Што ты брэшаш, дурань?! Прэч пайшоy, не чапай мяне! – адказаy стары.

– Што-о?! – уклiнiyся y размову iншы палiцэйскi. – Уставай дзед Ян, па-добраму просiм.

– Чуеце, хлопцы, не чапайце мяне! Гэта мая хата!!! Што гэта вы выдумалi!?

– Так… Ну, а цяпер уставай!

Адважылiся, узяцца за дзеда… Цягнулi рукi, каб падняць яго. Старык Ян павалiyся на глебу з пустыннымi вачыма, памёр, з зацiснутай у зубах трубкай для тытуню.

У жаху, няхутка, салдаты пакiнулi гэтае месца.

Некаторыя ж, жыхары, не заставалiся y вёсцы i не yступалi y палiцыю, а далучалiся да атрадаy партызан, якiя жывуць у лясах. Налётчыкi i бунтары, давалi адпор акупантам.

Брат Васiля, Навум, як i сам Васiль, не стаy выбiраць адзiн з бакоy: падацца да партызанаy або служыць у палiцыi. У войска iх таксама не пабралi, нi якiх позваy не прыходзiла y вёску.