Каб жыць…

Вёска стаiць у густым дыме, пакрылася чорным пылам. Людзi яшчэ бегаюць, мiтусяцца, слёзы адчаю засцiлалi yсё перад сабой. На зямлi ляжалi некалькi забiтых, над iмi плакалi старыя. Стрэлы yнеслi страх i парадак, спынялi хаос. Пачалi зганяць мiрных жыхароy у адзiн натоyп.

Як палоханы статак стаялi людзi y асяроддзi салдат. З вялiкiм гонарам, нямецкi афiцэр гаварыy на сваёй роднай мове. Перакладчык гучна распавядае, аб чым даносiy iм немец. Пасля строгай прамовы, усiх замкнулi y некалькiх хатах.

Вярталi назад, i тых, хто yсё ж такi yцёк, i дрэнна схаваyся.

Невядомыя салдаты, добраахвотнiкi на конях, зганялi назад у вёску людзей для агульнага парадку. Немцы баялiся фармiравання партызанскiх атрадаy, паyстанняy. Кожны yпушчаны чалавек, гэта небяспека для iх.

У Пратасах усталявалася новая yлада.

Сям'i Лешанок было жудасна, нязвыкла, праводзiць ноч у волкай, прахалоднай, замаскiраванай галiнкамi елi, яме. Дзе была земляная падлога, сцены, закапаныя y столь. Вольга з Ірай ад страху i неразумення, не раз задавалi пытаннi матулi, на якiя тая, трацiла yсё менш слоy.

Усiм было не па сабе.

На досвiтку наступнага дня, над лесам праляталi самалёты. Раздавалiся стрэлы. Самалёты пускалi кулi y густыя лясы, дзе вiдавочна былi свежыя выкапаныя зямлянкi. Стралялi i y рухаючых, уцякаючых людзей.

– Іра, Надзя, прычынiце падушкамi дзверы! – строгiм голасам прамаyляy бацька.

Сам жа ён, з жонкай Палiнай i старэйшым сынам Сцяпанам, падносiy пярыны yверх, каб кулi не прабiлi дах iх прытулку.

Стук ад куль. Маyчанне y цемры. Дзяyчаты, зачынiyшы вочы, ляглi на глебу.

Стралянiна скончылася. Праз гадзiну, Васiль выбраyся з зямлянкi на разведку. Нямецкiх салдат паблiзу няма, няма не якiх мiльгаючых чалавечых сiлуэтаy.

Яшчэ да вечару, зноy над iмi пралятаy самалёт. Сёння за дзень было два налёты.

Новы дзень уносiy яшчэ больш праблем. Нямецкiя баявыя машыны, вiселi i вiселi y небе. Масава, адну за другой, бамбiлi зямлянкi. Стала яшчэ менш бяспечна заставацца y волкiм прытулаку.

Сям'я, з шасцi чалавек, сядзела i са страхам прыслухоyвалася да гулу паражальных выбухаy. Задрыжала зямля ад удараy, стаяy жудасны грукат. Некалькi снарадаy лягло прам перад iмi.

Нарэшце, абстрэл спынiyся.

– Усе жывыя i здаровыя? – азiраючыся па баках, спытаy Васiль.

Палiна разгледзела дзяцей.

– Так, усе дзецi цэлыя. – уздыхнула з палягчэннем.

– Значыць так… – стаy тлумачыць новую задачу Васiль.