Знатныя гісторыі: эліта Гродна ў перыяд XVI—XVIII стагоддзяў

Высакародныя сарматы

Ваенная справа, безумоyна, займала асаблiвае месца y жыццi шляхецкага саслоyя ВКЛ, у тым лiку i гродзенскiх дваран.

Укаранёная y асяроддзi шляхты, якраз у перыяд XVI – XVII стагоддзяy, iдэалогiя сарматызму, якая абгрунтоyвае асаблiвае паходжанне мясцовай элiты, нiбы адрознай па крывi ад сялян, была прасякнута культам сiлы i вайсковай доблесцi. Шляхцiц-сармат павiнен быy быць сапраyдным рыцарам, абаронцам айчыны i сваёй веры.

Прадэманстраваць свае баявыя навыкi высакародны воiн мог падчас паспалiтага рушэння, то бок, усеагульнай ваеннай мабiлiзацыi шляхты.

Цiкава, што сарматызм, у значнай ступенi, арыентаваyся на yсходнюю культуру, i перш за yсё гэта выяyлялася ва yзорах адзення i yзбраення.

Наплечнiк гусара Рэчы Паспалiтай ХVІІ стагоддзя. Гарадзенскi гiсторыка-археалагiчны музей.

Адной з прыкметных праяy сармацкай культуры, i яе своеасаблiвым сiмвалам, з'яyляецца цяпер так званы сармацкi партрэт, а адным з лепшых прыкладаy такога мастацтва – выява Кшыштафа Весялоyскага, маршалка ВКЛ, заснавальнiка гродзенскага кляштара брыгiтак, дзе гэты yплывовы саноyнiк быy пахаваны.

Кшыштаф намаляваны y палацавым iнтэр'еры. На магнаце досыць строгае, але багатае адзенне. На стале ляжыць шапачка з каштоyным упрыгожаннем. У правай руцэ Кшыштафа жазло – сiмвал улады маршалка. Жазло yпрыгожвае каралеyская манаграма Жыгiмонта Вазы. Левая рука на шаблi. Значэнне гэтага вiду зброi yвогуле было надзвычайным, бо шабля з'яyлялася адным з абавязковых атрыбутаy шляхцiца, знакам яго высакароднага паходжання.

Кшыштаф Весялоyскi. Партрэт з манастыра брыгiтак у Гродне, 1636 год. Нацыянальны мастацкi музей Беларусi.

Тут дарэчы yспомнiць, што англiйскi падарожнiк Уiльям Кокс, якi наведваy Гродна i iншыя гарады рэгiёну y другой палове XVIII стагоддзя, атрымаy ад мясцовага дваранiна параду насiць зброю, калi падарожнiкi сапраyды належаць да дваранскага саслоyя. Сарматызм усё яшчэ квiтнеy у мясцовай культуры i кантраст ментальнасцi лiтоyскiх шляхцiчаy з ментальнасцю адукаванага англiйскага джэнтльмена, цi нават караля польскага i вялiкага князя лiтоyскага Станiслава Аyгуста, можна заyважыць i y мемуарах Кокса, i ва yспамiнах апошняга манарха.

Шабля караля Станiслава Ляшчынскага, XVIII стагоддзе. Нацыянальны музей у Кракаве.

Тут варта яшчэ адзначыць важны элемент сарматызму – веру y рэспублiканскi лад, i жаданне абмежаваць уладу караля.